Εδεσε με τον πολιτισμό

kannavourgeio_edessas.jpg

Το βασικό κτίριο ξεχωρίζει με τα τριγωνικά του αετώματα. Το βασικό κτίριο ξεχωρίζει με τα τριγωνικά του αετώματα. | Αρχείο του Βιομηχανικού Μουσείου και του Πολυχώρου του Κανναβουργείου.

Η Εδεσσα είναι η πολιτογραφημένη πόλη των νερών από τους φημισμένους καταρράκτες και τα ποτάμια της. Ιδρύθηκε το 813 π.Χ. από τον Ηρακλείδη Κάρανο, τον μυθικό γενάρχη του μακεδονικού βασιλικού οίκου, και από τότε διατηρεί το όνομά της, με εξαίρεση ένα μικρό χρονικό διάστημα που συμπίπτει με την κάθοδο σλαβικού κύματος.

Τότε πήρε την προσωρινή ονομασία Βοδενά, από το σλαβικό voda που σημαίνει νερό. Ωστόσο ορισμένοι μελετητές επισημαίνουν ότι στη Φρυγία η λέξη βέδες σημαίνει πύργος στο νερό.

Χτισμένη πάνω στην αρχαία Εγνατία, η πόλη γνώρισε μεγάλη ακμή ώς τους ρωμαϊκούς χρόνους. Η αποκάλυψη του αρχαίου τείχους και της αγοράς είχε πείσει τους αρχαιολόγους ότι ταυτιζόταν με τις Αιγές, την πρώτη πρωτεύουσα του βασιλείου της Μακεδονίας.

Οι συλλογισμοί ανατράπηκαν όμως το 1977 όταν ο καθηγητής Μανόλης Ανδρόνικος ανακάλυψε τους βασιλικούς τάφους στη Βεργίνα.

Είναι πάντως αποδεδειγμένο ότι ο Μέγας Αλέξανδρος είχε πάρει κατοίκους από την πόλη και τους είχε εγκαταστήσει ως έποικους στην άλλη Εδεσσα, την πόλη που δημιούργησε στη θέση της ιστορικής Ορχόης στη βορειοδυτική Μεσοποταμία.

Η πόλη γνώρισε στη συνέχεια περιόδους παρακμής και κατοχής, με αποκορύφωμα τον μεγάλο σεισμό του 1395 από τον οποίο δημιουργήθηκαν οι καταρράκτες.

Αποτέλεσε όμως σπουδαίο οικονομικό και πνευματικό κέντρο κατά την Τουρκοκρατία, ώς την απελευθέρωση της πόλης τον Οκτώβριο του 1912.

Στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν η έδρα της πολυεθνικής «στρατιάς της Ανατολής» και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή υποδέχθηκε 2.500 πρόσφυγες που συνέβαλαν στην ανάπτυξη της Εδεσσας κατά τον Μεσοπόλεμο. Η οικονομική άνθηση ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα και στηρίχθηκε στην υδροκίνηση, το συγκριτικό πλεονέκτημα της πόλης που έμελλε να την αναδείξει σε «Μάντσεστερ της Ανατολής».

Δεν είναι τυχαίο ότι η υποδειγματικά διαμορφωμένη βιομηχανική ζώνη αναπτύχθηκε γύρω από τους καταρράκτες.

Στηρίχθηκε στις πλούσιες πρώτες ύλες της περιοχής και διακρίθηκε στα εκκοκκιστήρια βαμβακιού, την ταπητουργία και την παραγωγή μεταξιού.

Η ίδρυση

Στο εσωτερικό του διασώζεται ο μηχανολογικός εξοπλισμός, που αποτελεί σημαντικό δείγμα της παραγωγικής διαδικασίας κατά τον Μεσοπόλεμο Στο εσωτερικό του διασώζεται ο μηχανολογικός εξοπλισμός, που αποτελεί σημαντικό δείγμα της παραγωγικής διαδικασίας κατά τον Μεσοπόλεμο | Αρχείο του Βιομηχανικού Μουσείου και του Πολυχώρου του Κανναβουργείου.

Το Κανναβουργείο ιδρύθηκε το 1908 σε ένα πλάτωμα στην τοποθεσία «Μεγάλος Κρημνός», που βρίσκεται κοντά στην παλιά πόλη. Ηταν μια πρότυπη βιομηχανική μονάδα, η μεγαλύτερη στο είδος της σε όλη την Ελλάδα, που παρήγε σκοινιά και σπάγκους από κάνναβη.

Οι μεγαλύτερες ποσότητες προέρχονταν από την περιοχή Μπενάρες της Ινδίας, αλλά αργότερα στηρίχθηκε στις καλλιέργειες του κάμπου των Γιαννιτσών και σε εισαγωγές από τη Σερβία. Ιδρυτές του ήταν η εταιρεία «Τότσκα και σία» από τη Θεσσαλονίκη, που συνεργάστηκε με μικρότερους μετόχους. Επέλεξαν την Εδεσσα για τους καταρράκτες της και εξόπλισαν τις εγκαταστάσεις με υδροκίνητες μηχανές.

Το βιομηχανικό συγκρότημα, που φέρει την υπογραφή του Αυστριακού μηχανικού Λεοπόλδου Αϊγκελ, αποτελείται από τέσσερα κτίρια. Είχαν πελεκημένους τοίχους από πωρόλιθο και δίκλινες ξύλινες στέγες με επικάλυψη «ευρωπαϊκών κεράμων» που σχημάτιζαν τριγωνικά αετώματα.

Το μεγαλύτερο σε επιφάνεια κτίριο στέγαζε τις μονάδες παραγωγής και διασώθηκε με όλο τον μηχανολογικό εξοπλισμό του, στον οποίο συμπεριλαμβάνεται η υδροκινούμενη τουρμπίνα.

Το καννάβι περνούσε πρώτα από τη «Βαλιβίτσα» για να καθαριστεί από ξένες ύλες και μετά το λανάρισμα ακολουθούσαν οι «Σύρτες».

Το πρώτο στρίψιμο γινόταν στις «Σιτζίμ» μηχανές και ακολουθούσε η επεξεργασία στις «Ξύστρες» πριν οδηγηθεί το τελικό προϊόν στο κολλάρισμα, το στέγνωμα και το καρούλιασμα.

Ολες οι μηχανές έχουν διασωθεί και είναι ένα ανοιχτό βιβλίο για τη βιομηχανική παραγωγή στον Μεσοπόλεμο. Ο επισκέπτης έχει την αίσθηση ότι κάποιος πάτησε το «pause» και κάνει ένα διάλειμμα...

Στην ακμή του το εργοστάσιο είχε πάνω από 150 εργάτες, κυρίως γυναίκες από τα γύρω χωριά, και η ετήσια παραγωγή έφτανε τα 1.300 κιλά σκοινιού και 200 κιλά σπάγκου από κάνναβη, καθώς και 180 κιλά σπάγκου από λινάρι.

Η μεγαλύτερη παραγωγή χονδρού σπάγκου πήγαινε στην Κρήτη, ενώ οι λεπτοί σπάγκοι διοχετεύονταν στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, όπου τους χρησιμοποιούσαν στο αρμάθιασμα των καπνών.

Το τέλος

Η παρακμή της επιχείρησης εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1950. Είχε προηγηθεί η πυρπόληση μεγάλου μέρους της πόλης τον Σεπτέμβριο του 1944 από τους Γερμανούς σε αντίποινα για την εκτέλεση ενός στρατιώτη τους.

Ακολούθησαν τα δύσκολα χρόνια του Εμφυλίου. Η χαριστική βολή δόθηκε από την ανάπτυξη νέων υλών και τις τεχνολογικές εξελίξεις στην παραγωγική διαδικασία.

Συνέβαλαν και οι λάθος επιλογές της διοίκησης, με τις συγκρούσεις των μετόχων, που εκτόξευσαν τα χρέη προς τις τράπεζες και το ΙΚΑ.

Το «λουκέτο» ήρθε τον Μάιο του 1966 και λίγο αργότερα περίπου 100 εργαζόμενοι ιδρύουν παραγωγικό συνεταιρισμό και αναλαμβάνουν τη διαχείριση.

Το εγχείρημα δεν απέδωσε γιατί δεν εγκρίθηκε το δάνειο που ζήτησε η διαχειριστική επιτροπή από την ΕΤΒΑ. Το άλλοτε κραταιό εργοστάσιο έκλεισε το 1967 και περιήλθε στο Δημόσιο.

Επειτα από τριάντα χρόνια εγκατάλειψης, η δημοτική αρχή της Εδεσσας με τη συνεργασία ιδιώτη ανέλαβαν να ζωντανέψουν το βιομηχανικό συγκρότημα, που από το 1997 άνοιξε και πάλι τις πύλες του και λειτούργησε ως πολυχώρος πολιτισμού με επίκεντρο τις υποδομές του παλιού Κανναβουργείου. Πέρα από την ανάδειξη των κτιρίων, κατασκευάστηκαν δύο υπαίθριοι ανελκυστήρες κατά μήκος του βράχου, που διευκόλυναν την πρόσβαση του κοινού.

Η νέα κρίση ξεκίνησε το 2013 με τις περικοπές της χρηματοδότησης που έφερε η οικονομική κρίση και οδήγησαν στην απαξίωση των εγκαταστάσεων, καθώς και σε νέο λουκέτο ύστερα από έναν χρόνο.

1. Η σωτηρία

Το Κανναβουργείο είναι ένα από τα δώδεκα κτίρια που ανήκουν σε δήμους τα οποία εντάχθηκαν στο φιλόδοξο πρόγραμμα του υπουργείου Οικονομίας και Ανάπτυξης συνολικού ύψους 50 εκατ. ευρώ για τη διάσωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, την αξιοποίηση της δημοτικής περιουσίας και την ενίσχυση της απασχόλησης.

2. Χρηματοδότηση

Ο δήμος της Εδεσσας θα ενισχυθεί με 2,155 εκατ. ευρώ για να συντηρήσει τις κεραμοσκεπές και τα δάπεδα, να αντικαταστήσει τους ανελκυστήρες και να διαμορφώσει τον περιβάλλοντα χώρο, όπου θα τοποθετήσει υπαίθρια καθιστικά και θα διατηρήσει το μεγαλύτερο μέρος της φυσικής βλάστησης. Στο εσωτερικό των κτιρίων θα διατηρηθεί ο μηχανολογικός εξοπλισμός, που έχει διασωθεί και αποτελεί ένα από τα μοναδικά δείγματα των παραγωγικών διαδικασιών του Μεσοπολέμου.

3. Μνημείο

Το «νεκρωμένο» βιομηχανικό συγκρότημα του Κανναβουργείου, που έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού, βρίσκεται στην ενότητα του Υπαίθριου Μουσείου Νερού, στην οποία περιλαμβάνονται και οι εντυπωσιακοί καταρράκτες. Αποτελείται από οκτώ ενότητες που αναπτύσσονται με επίκεντρο αναστηλωμένα κτίρια, τεχνητά κανάλια και πλούσια βλάστηση.

Έντυπη έκδοση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας