Το νοσοκομείο των προσφύγων

Ο συστηματικός παρατηρητής των νεοκλασικών της πρωτεύουσας θα διαπιστώσει πολλές συγγένειες ανάμεσα στο αρχικό κτίριο του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου, λίγο πριν από το τέρμα της Β. Σοφίας, και του Μαράσλειου Διδασκαλείου στο Κολωνάκι.

Το γεγονός δεν είναι τυχαίο, αφού τα δύο ιστορικά κτίρια δεν έχουν μόνο τον ίδιο αρχιτέκτονα αλλά και κοινό χορηγό.

Οφείλουν και τα δύο την κατασκευή τους στις δωρεές του Γρηγορίου Μαρασλή (1831-1907), ο οποίος γεννήθηκε στην Οδησσό, την αποικία της αρχαίας Ελλάδας, που αποτελεί σπουδαίο λιμάνι και ανήκει σήμερα στην Ουκρανία.

Η οικογένειά του, από την πλευρά του πατέρα του, είχε τις ρίζες της στα Μαράσια του Εβρου, αλλά είχε εγκατασταθεί στο «διαμάντι της Μαύρης θάλασσας», όπου διατηρούσε ανθούσα επιχείρηση εμπορίας σιτηρών και πολλά ακίνητα. Υστερα από σπουδές στο Παρίσι, επέστρεψε στη γενέτειρά του, όπου διορίστηκε υπάλληλος στον δήμο και αργότερα διετέλεσε δημοτικός σύμβουλος.

Δήμαρχος

Το 1878 ο Γρηγόριος Μαρασλής εκλέχθηκε δήμαρχος, αξίωμα το οποίο διατήρησε επί τέσσερις, ιδιαίτερα δημιουργικές, θητείες που διήρκεσαν 17 χρόνια. Επί των ημερών του η Οδησσός μεταμορφώθηκε σε σύγχρονη πόλη: ηλεκτροδοτήθηκε, απέκτησε νοσοκομεία, σχολεία όλων των βαθμίδων, θέατρα, γηροκομείο και δίκτυο ύδρευσης.

Το πιο εμβληματικό έργο του θεωρείται το μεγάλο δημοτικό πάρκο, το οποίο εγκαινιάστηκε από τον τσάρο Αλέξανδρο Β’. Τα έργα υποδομής και οι μεγάλες δωρεές είναι και σήμερα ιδιαίτερα αισθητές στην πανέμορφη πόλη, στην οποία παραμένει έντονη η ελληνική σφραγίδα.

Φανατικός εργένης, ο Γρηγόρης Μαρασλής ερωτεύτηκε σε μεγάλη ηλικία την ηθοποιό Μαρία Φερντινάντοβα Κιτς, την οποία παντρεύτηκε το 1903 και πρόλαβαν να ζήσουν μαζί μόνο τέσσερα χρόνια. Μετά την εκδήλωση της Οκτωβριανής Επανάστασης, η χήρα Μαρασλή έχασε το γενναίο ισόβιο επίδομα που της είχε εξασφαλίσει ο μεγάλος ευεργέτης, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και έζησε χάρη στην τιμητική σύνταξη που της χορήγησε η κυβέρνηση Ελευθέριου Βενιζέλου.

Αλλαγή σχεδίων

Η αγορά του ακινήτου των οκτώ στρεμμάτων στο τέρμα της Β. Σοφίας, που τότε αποτελούσε κομμάτι της λεωφόρου Κηφισίας, είχε γίνει από τον ομογενή Γρηγόριο Μαρασλή για να δημιουργηθεί σχολή εμπορικών σπουδών.

Τα σχέδια όμως άλλαξαν με απόφαση της κυβέρνησης και το Οικονομικό Πανεπιστήμιο (πρώην ΑΣΟΕΕ) χωροθετήθηκε στην Πατησίων ενώ στο ακίνητο στα όρια των Αμπελοκήπων στεγάστηκε το 1902 το Μαράσλειο Χημείο.

Η χρήση διατηρήθηκε έως το 1912, οπότε λόγω των Βαλκανικών Πολέμων το κτίριο μετατράπηκε… προσωρινά σε νοσοκομείο για τους στρατιώτες, αλλά δέκα χρόνια μετά, με βασιλικό διάταγμα, ανακηρύχθηκε πρόσκαιρο Νοσοκομείο Προσφύγων από τη Μικρά Ασία και στελεχώθηκε από σπουδαίους Ελληνες γιατρούς από τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.

Από τον Ιούλιο του 1935 μετονομάστηκε σε «Ιπποκράτειο Νοσοκομείο» και συγκαταλέγεται έως σήμερα στα κορυφαία νοσηλευτικά ιδρύματα της χώρας.

Οι αλλαγές στη χρήση του αρχικού κτιρίου εξηγούν και τις ανορθόδοξες επιλογές στον σχεδιασμό του, που δεν παραπέμπει σε νοσοκομείο αλλά σε πανεπιστημιακό ίδρυμα. Δημιουργός του είναι ο Δημήτριος Καλλίας (1849-1013).

Γεννημένος στη Χαλκίδα, σπούδασε στην αρχή στην Αθήνα, στη Σχολή Καλών Τεχνών, και στη συνέχεια πήγε στη Γάνδη του Βελγίου, όπου απέκτησε το δίπλωμα του πολιτικού μηχανικού. Επέστρεψε στην Αθήνα και εντάχθηκε στο Δημόσιο, όπου διέγραψε λαμπρή πορεία.

Το 1895, με βάση τον σχετικό νόμο που είχε ψηφιστεί την προηγούμενη χρονιά, είχε καθοριστική συμβολή στο πρώτο πρόγραμμα σχολικής στέγης και υπέβαλε πρότυπες μελέτες για τέσσερις τύπους κτιρίων. Με τα σχέδιά του κατασκευάστηκαν τότε 358 σχολεία, που διατηρούνται έως σήμερα και έχουν πολιτογραφηθεί ως «σχολεία Καλλία».

Εντυπωσιακό κτίσμα

Στην περίπτωση του σημερινού Ιπποκράτειου Νοσοκομείου, ο Δημήτριος Καλλίας σχεδίασε περί το 1880 ένα υπερυψωμένο κτίσμα με εντυπωσιακό προστώο, που χαρακτηρίζεται από αέτωμα και κολόνες δωρικού ρυθμού, με σαφείς αναφορές σε αρχαίο ναό και στοιχεία που εντοπίζονται σε άλλα εκπαιδευτικά συγκροτήματα της πρωτεύουσας στα τέλη του 19ου αιώνα.

Οι μεγάλες ανάγκες σε νοσοκομειακές κλίνες οδήγησαν σε συνεχείς προσθήκες νέων, ανεξάρτητων, κατά κανόνα χαμηλών κτισμάτων σε διάφορες γωνιές του αρχικού οικοπέδου.

Η αρχιτεκτονική «ασέβεια» όμως συντελέστηκε κατά την περίοδο 1964-1967. Πρόκειται για το οκταώροφο, χωρίς έμπνευση, κτίριο-κουτί που κατασκευάστηκε σε επαφή με το αρχικό νεοκλασικό, το οποίο κηρύχθηκε διατηρητέο μόλις το 1976 με απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού, που επισημαίνει ότι «χρήζει ειδικής κρατικής προστασίας» γιατί αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα.

«Ατυχώς η οκταώροφη προσθήκη που έγινε εν επαφή με το παλιό, εκτός της αισθητικής ζημιάς, κατέστρεψε και τη στέγη του, μαζί και ωραιότατες έγχρωμες διακοσμήσεις σε αυτήν και τους τοίχους. Λίγες μόνο σώθηκαν στην είσοδο του κτιρίου, μάρτυρες της τέχνης εκείνων που καταστράφηκαν», αναφέρει στο βιβλίο του «Η ελληνική αρχιτεκτονική αναγέννησις και η κακοποίησή της» ο ακαδημαϊκός και καθηγητής του Πολυτεχνείου Σόλων Κυδωνιάτης.

Ευτυχώς, οι τοιχογραφίες που διασώθηκαν συντηρήθηκαν με υποδειγματικό τρόπο το 2004, όταν έγινε η πρώτη μεγάλη ανακαίνιση του «κακοποιημένου» ιστορικού κτιρίου.

1. Κέντρο Αιμοδοσίας

Το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο έχει στο ενεργητικό του πολλές πρωτιές. Το 1952 στους χώρους του στεγάστηκε το πρώτο Κέντρο Αιμοδοσίας, ενώ δέκα χρόνια αργότερα άνοιξε τις πύλες του το κέντρο αιμορροφιλικών ασθενών και απέκτησε το πρώτο κινητό συνεργείο αιμοληψιών. Το 1960 ιδρύθηκε εκεί η πρώτη έδρα Καρδιολογίας στη χώρα και ύστερα από μία τετραετία απέκτησε το -επίσης πρώτο- Καρδιοχειρουργικό Τμήμα.

2. Ο ναός

Το 1958 θεμελιώθηκε στη νότια πλευρά του οικοπέδου του Ιπποκράτειου ο ναΐσκος που είναι αφιερωμένος στον ευαγγελιστή Λουκά, τον γεννημένο τον 1ο μ.Χ. αιώνα στην Αντιόχεια ελληνικής καταγωγής γιατρό, που έχει γράψει ένα από τα Ευαγγέλια και τις Πράξεις των Αποστόλων.

3. Στην Οδησσό

Το έως σήμερα έντονο ελληνικό στοιχείο της Οδησσού πιστοποιείται και από την πλατεία των Ελλήνων. Πολύ κοντά της βρίσκεται μέχρι σήμερα το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γρηγόριος Μαρασλής, στο οποίο έγινε η ιδρυτική συνάντηση της Φιλικής Εταιρείας, που είχε καθοριστικό ρόλο στην Επανάσταση του 1821. Αποτελεί μέρος της δωρεάς του προς την ελληνική κοινότητα Οδησσού, μαζί με το κτίριο του γηροκομείου και το ακίνητο στην οδό Πούσκιν.