Ρ ι ζ ο σ π α σ τ ι κ έ ς Α ν α γ ν ώ σ ε ι ς
Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος
Ιούνης του 1919. Στην επαναστατημένη Ρωσία μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος ενάντια στις ορδές των παλιών τσαρικών στρατηγών και την εισβολή των ιμπεριαλιστικών στρατών. Το νεαρό εργατικό κράτος αντιστέκεται ρίχνοντας όλες του τις δυνάμεις σε αυτή τη σκληρή μάχη. Οι καλλιτέχνες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή.
Αν αναρωτιέται κανείς τι θα μπορούσε να προσφέρει η τέχνη στη μάχη της επανάστασης, το λεύκωμα που έχει κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου με τις αφίσες του Κόκκινου Οκτώβρη δίνει την απάντηση. Ανάμεσα στο 1918 και το 1921 στην επαναστατική Ρωσία τυπώθηκαν πάνω από 3.600 διαφορετικές αφίσες. Το Τμήμα Φιλολογίας και Εκδόσεων (Λιτιζντάτ), που ιδρύθηκε τον Ιούνη του 1919, θα κυκλοφορήσει μέχρι τον Γενάρη του 1921 29,8 εκατομμύρια αντίτυπα αφισών -ένας αριθμός εκπληκτικός για τα τεχνολογικά δεδομένα εκείνης της εποχής.
Οι αφίσες, που στηρίζονταν περισσότερο στην εικόνα και λιγότερο στις λέξεις, ήταν το μέσο επικοινωνίας που επέλεξαν οι μπολσεβίκοι για να απευθύνουν όσο το δυνατόν πλατύτερα το μήνυμα της Επανάστασης. Και το πέτυχαν έχοντας μαζί τους τον καλύτερο σύμμαχο: τους χιλιάδες καλλιτέχνες -γνωστούς και άγνωστους- που αγκάλιασαν την επανάσταση γιατί είδαν στη δημοκρατία των σοβιέτ το απέραντο πεδίο ελευθερίας για να εκφράσουν εκρηκτικά τη δημιουργικότητά τους. Ο Οκτώβρης και τα χρόνια που ακολούθησαν ήταν πραγματικά το «πανηγύρι των καταπιεσμένων» και στο επίπεδο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Οι αφίσες αποτυπώνουν με τον πιο άμεσο και πρακτικό τρόπο τη σχέση της τέχνης με την επανάσταση. Οσον αφορά το περιεχόμενο, ξεκινούν με τον άμεσο στόχο της παρότρυνσης για νίκη του Κόκκινου Στρατού στον εμφύλιο και την καταγγελία των ιμπεριαλιστών και φτάνουν να αγγίζουν ακόμα και το παραμικρό θέμα της καθημερινής ζωής -τη θέση των γυναικών στην κοινωνία και την οικογένεια, την εκπαίδευση και τη γνώση, τις καταπιεσμένες από τον Τσάρο εθνότητες, τον αλκοολισμό, μέχρι τα δικαιώματα των παιδιών.
Οσο εντυπωσιακό είναι το περιεχόμενό των αφισών, άλλο τόσο πρωτοπόρα είναι η μορφή τους. Αξιοποιώντας κάθε μορφή της προεπαναστατικής τέχνης οι καλλιτέχνες του κινήματος των αφισών προχωρούν σε πειραματισμούς και ευρηματικότητα μπολιάζοντας την παράδοση με την αστείρευτη δυναμική της επαναστατικής απελευθέρωσης. Η παραδοσιακή ξυλογραφία του 18ου αιώνα (τα λιούμποκ), οι βυζαντινές αγιογραφίες, οι διαφημιστικές αφίσες και τα σατιρικά σκίτσα των αρχών του 20ού αιώνα, η αφαιρετική διάσταση της Ρωσικής Πρωτοπορίας, βάζουν το στίγμα τους στις αφίσες της Οκτωβριανής Επανάστασης δημιουργώντας έναν εντελώς πρωτότυπο -και αρκετές φορές αμφίδρομο- τρόπο οπτικής επικοινωνίας ανάμεσα στους δημιουργούς-καλλιτέχνες και τους «αποδέκτες» εργάτες και αγρότες της Ρωσίας.
Ετσι παράγονται αφίσες από τον πρώην αγιογράφο Αλεξάντερ Απσιτ, που συχνά παραλλάσσουν θέματα των εκκλησιαστικών εικόνων με σύγχρονο περιεχόμενο. Αφίσες από τον Ντμίτρι Μουρ που κουβαλούσε μαζί του και όλη την εμπειρία από την επανάσταση του 1905, στην οποία συμμετείχε ενεργά. Αφίσες από τον Βίκτορ Ντένι, βετεράνο σκιτσογράφο των σατιρικών περιοδικών πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αφίσες από τους ζωγράφους της Ρωσικής Πρωτοπορίας, όπως τον Λεμπέντεφ και τον Ελ Λιζίτσκι (είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η διάσημη αφίσα του τελευταίου «Χτυπήστε τους Λευκούς με την Κόκκινη Σφήνα», σχεδιασμένη σε αφαιρετική μορφή, τυπώθηκε σε 2.000 αντίγραφα και μοιράστηκε στα μέτωπα του εμφυλίου). Και, τέλος, αφίσες από τους πρωτοπόρους του κινήματος των Παράθυρων ΡΟΣΤΑ -τον Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, τον Μαλιούτιν, τον Τσερεμνίκι.
Τα Παράθυρα ΡΟΣΤΑ πήραν το όνομά τους από τον Ρωσικό Οργανισμό Τηλεγράφων (ΡΟΣΤΑ) που ανέλαβε την τεχνική στήριξη για τη μαζική παραγωγή αφισών. Χρησιμοποιώντας την παράδοση των λιούμποκ οι καλλιτέχνες δημιουργούσαν τεράστιες αφίσες-εφημερίδες τοίχου (συνήθως διαστάσεων 0,90 επί 2,20 μέτρων), που έμπαιναν στα κεντρικά σημεία και των πιο απομακρυσμένων χωριών. Η μορφή τους αποτελούνταν από διαδοχικά «παράθυρα», που έμοιαζαν πολύ με τα σημερινά κόμικς.
Το σύνθημα του Μαγιακόφσκι και των συντρόφων του στα ΡΟΣΤΑ ήταν «όχι τέχνη για την τέχνη, αλλά τέχνη μέσα στη ζωή και την παραγωγή». Ο τρόπος με τον οποίο παράγονταν οι αφίσες ακολουθούσε τη δημοκρατία των σοβιέτ. Κάθε βδομάδα το επιτελείο δεκάδων καλλιτεχνών συζητούσε κι αποφάσιζε ποιο θέμα θα είχαν οι αφίσες ως αιχμή και ποιοι θα αναλάμβαναν να δώσουν ιδέες. Το αποτέλεσμα ήταν μια καταπληκτική παραγωγή σε ρυθμούς και ευρηματικότητα.
Δεν σημαίνει ότι οι μπολσεβίκοι συμφωνούσαν πάντα με το περιεχόμενο ή τη μορφή των αφισών. Για παράδειγμα, ο Λένιν όταν είδε μια αφίσα που έγραφε «Το κράτος των εργατών και των αγροτών θα διαρκέσει για πάντα», πρόβαλε αντιρρήσεις. «Είναι λάθος ένα τέτοιο σύνθημα» έλεγε.
«Ο απώτερος στόχος μας είναι μια κοινωνία χωρίς τάξεις και κράτος». Η συζήτηση εκείνα τα πρώτα χρόνια της επανάστασης πάνω στα ζητήματα της καλλιτεχνικής έκφρασης ήταν πολύ έντονη, γεμάτη αντιπαραθέσεις, διαφωνίες, πολεμικές ανάμεσα στα διάφορα ρεύματα. Αλλά ποτέ, ούτε ο Λένιν ούτε ο Τρότσκι ούτε το κόμμα των μπολσεβίκων διανοήθηκαν να απαγορεύσουν την καλλιτεχνική δημιουργία και να επιβάλουν αναγκαστικά πρότυπα στους δημιουργούς των επαναστατικών αφισών (κι όχι μόνο). Οι απαγορεύσεις και η επιβολή προτύπων -ο «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» ως μόνη επιτρεπόμενη μορφή τέχνης- ήταν αποτέλεσμα της κυριαρχίας της σταλινικής αντεπανάστασης στα τέλη της δεκαετίας του 1920.
Στο λεύκωμα του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου έχει γίνει μια προσπάθεια να υπάρχουν ενδεικτικές αφίσες από όλο το φάσμα των τεχνοτροπιών -και ως μορφή και ως περιεχόμενο. 100 χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση οι αφίσες δείχνουν τι σημαίνει «πανηγύρι των καταπιεσμένων» σε εικόνες. Τι σημαίνει τέχνη που συμμετέχει ενεργά στην αλλαγή του παλιού και στο χτίσιμο του νέου κόσμου.
♦ «Οι αφίσες της Οκτωβριανής Επανάστασης» (λεύκωμα με έγχρωμες αφίσες 30Χ43cm), τιμή 10€, Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο
♦ Την Τρίτη 19 Δεκέμβρη, στις 7 μ.μ., η ιστορικός τέχνης Λήδα Καζαντζάκη και ο Κώστας Πίττας από το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο συζητούν για τις αφίσες της Οκτωβριανής Επανάστασης στον χώρο του βιβλιοπωλείου, Φειδίου 14 (πίσω από το Τιτάνια-Ρεξ).
