Τελευταία έρχονται στη μιντιακή επιφάνεια ονόματα «λογογράφων», δηλαδή όσων γράφουν λόγους που εκφωνούν πολιτικοί. Μήπως κάτι διέφυγε τόσο από τους «λογοποιούς» όσο και από τους «λογομάχους» τους;
Αρχίζω από την ομιλία του É. Macron, στην οποία επικαλέσθηκε (7.9.2017) την απόφανση του Hegel ότι η γλαύκα ως πουλί της σοφίας έρχεται με το σούρουπο. Πώς οι ντόπιοι «λογομάχοι» αντιμετώπισαν τη φράση αυτή χωρίς να ενδιαφερθούν για την πατρότητά της; Με την απλούστευση: η «κουκουβάγια που κοιτάει προς τα πίσω», σαν να εκόμιζε ο Γάλλος πρόεδρος «γλαύκα εις Αθήνας».
Ομως στον πρόλογο των Grundlinien der Philosophie des Rechts (1807˙ Werke, τ.7, σ. 28) ο Γερμανός φιλόσοφος ήταν σαφής: «Η κουκουβάγια της Αθηνάς ανοίγει τα φτερά της μόνο όταν έρχεται το λυκόφως». Δηλαδή, η φιλοσοφία δεν μπορεί να προβλέψει το μέλλον, εφόσον «έρχεται πάντα πολύ αργά» για να αφιερωθεί απλώς σε ό,τι συνέβη. Επομένως, κατά τον Γάλλο πρόεδρο να μην ακολουθούμε τη χεγκελιανή θυμοσοφία, αλλά να ενδιαφερόμαστε για το μέλλον της Ευρώπης που διανοίγεται μπροστά μας.
Θα επικαλεσθώ εδώ κείμενα του «παππού» (βλ. το βιβλίο μου: Ο Marx στον καθρέφτη, 2014:85,269,304,270,271,329). Στο ερώτημα: Ο φιλόσοφος καταφτάνει «post festum», δίδει την απάντηση: Κατόπιν εορτής, για παράδειγμα, προσέρχεται ο Hegel – αυτός και η «κουκουβάγια» του με το λυκόφως. Το ζήτημα είναι πώς να συμμετέχεις στο λυκαυγές της νέας κοινωνίας.
Συνεχίζω με την ομιλία του Αλ. Τσίπρα, σύμφωνα με την οποία «ο Μarx χαρακτήρισε την εξέγερση της Κομμούνας του Παρισίου ως έφοδο στον ουρανό», σε αντίθεση με ό,τι η κυβέρνησή του πραγματοποιεί ως μια «δημοκρατική και ειρηνική έφοδο στη Γη» και «όχι στον ουρανό». Απευθύνομαι στον δημιουργό του διστίχου:
Τον παππού μου έχω θαμμένο στην Κατούνα / μα την καρδιά μου δοσμένη στην Κομμούνα
που ως μελετητής αυτού του θέματος μου υποδεικνύει ότι άλλο είναι η «πρόγευση» και άλλο η κριτική «αποτίμηση» ενός τόσο σημαντικού γεγονότος. Δηλαδή, προέχει η αντιμετώπιση του «γερμανογαλλικού» ή «γαλλογερμανικού» πολέμου, η συγκρότηση και η λειτουργία της «Διεθνούς Ενωσης των Εργατών» και ο ρόλος της μειοψηφούσας «secte marxienne» στο «Συμβούλιο της Κομμούνας».
Μάλιστα, με παραπέμπει σε επιστολή του Marx στον L. Kugelmann (12.4.1871) για να διακριβώσω πώς οι «κομμουνάροι» θα μπορούσαν να συγκριθούν με τους «Himmelsstürmern», δηλαδή με όσους «επιχειρούν έφοδο στον ουρανό» (MEW, τ.23,206), σε μια κατά γράμμα μετάφραση. Εξι μέρες πριν από την «έκρηξη»…
Για την ώρα αρκούμαι σ’ αυτή την αιχμή για να συνεχίσω να ρωτάω τον «παππού». Ετσι, μήπως η παρισινή «Commune» δεν είχε να εφαρμόσει κάποιες «έτοιμες ουτοπίες»; Πράγματι, να ελευθερώσει απλώς τα «στοιχεία της νέας κοινωνίας» που είχαν κιόλας αναπτυχθεί στους κόλπους της «καταρρέουσας αστικής κοινωνίας». Ετσι, θα συναρτηθεί η «χειραφέτηση της εργασίας» με το γεγονός ότι «κάθε άνθρωπος γίνεται εργάτης και η παραγωγική δουλειά παύει να αποτελεί ταξική ιδιότητα».
Και ένα βήμα περαιτέρω; Για παράδειγμα, ενθυμούμαι ό,τι γράφω για το «πραγματικό μυστικό» της «Commune». Οτι, δηλαδή, «ήταν ουσιαστικά μία κυβέρνηση της εργατικής τάξης». Ομως προσέθετα: Η τελευταία δεν «περίμενε θαύματα» ούτε την εφαρμογή «επεξεργασμένων ουτοπιών». Το «μυστικό» ήταν όχι η «πραγματοποίηση ιδανικών», αλλά «μόνο» η «απελευθέρωση» των «στοιχείων της νέας κοινωνίας» που «αναπτύχθηκαν ήδη» στους κόλπους της αστικής κοινωνίας που «καταρρέει».
Τι όμως διέφυγε την προσοχή των σχολιαστών αυτών των δύο ομιλιών; Στο στόχαστρο του Macron ήταν και η αντίληψη ότι το «γερμανικό πνεύμα» αποτελεί το «πνεύμα του νέου κόσμου», σύμφωνα με τις Παραδόσεις για τη φιλοσοφία της παγκόσμιας ιστορίας του Hegel. Αντίστοιχα, τι είχε αποσιωπηθεί από την ομιλία του Τσίπρα;
Οτι οι «Himmelsstürmern» αντιπαρατίθενται προς τους «Himmelsklaven». Δηλαδή, προς τους «σκλάβους του ουρανού» που γαλουχεί η «γερμανο-πρωσική Αυτοκρατορία», με όσα «κουσούρια» τούς προικοδοτεί. Ποιον/ποια αφορούν οι δύο αυτές αιχμές ως διακριτική απόσταση από την πολιτική σκέψη και πρακτική της Γερμανίας και ως «έφοδος» στην παρούσα ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή;
Ο,τι θα αντιλαμβανόταν ο M. Stürmer και ως «σύμβουλος» της Merkel, ιδίως σε περίοδο ανόδου του ΑfD και περαιτέρω εδραίωσης του «Kulturnation». (βλ. Κόμβοι στη συζήτηση για το έθνος, 2006:196).
Για να κλείσω προσωρινά: Τι είδους κριτική θα ασκούσες αν η εργατική τάξη είχε εγκαθιδρύσει τότε την εξουσία της; Στο παράδειγμα της «Κομμούνας», η οποία «ουσιαστικά» ήταν μια «κυβέρνηση της εργατικής τάξης», δεν υπήρξα φειδωλός στην κριτική μου.
Μόνο που ο «Himmelsstürmer» είναι ο «Τιτάνας», δηλαδή αυτός που επιτελεί «τιτάνιο έργο», για να μην αμφισβητούμε την αρχαιογνωσία του Marx και ως προς τους «Ουρανίωνες»… Πάντως στην επικαιρότητα των ημερών έφερα ξανά στο φως φωτογραφία στη Βαρκελώνη (Νοέμβριος 1992, «Symposium ’90») με τη Vanessa Redgrave, τον αξέχαστο Γ. Μπανιά και τους δυο μας.
* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
