Το θεώρημα των «κόκκινων γραμμών», ύστερα από μια εντατική χρήση σε ευρύ φάσμα πολιτικών θέσεων και αναλύσεων, φαίνεται ότι έχει εγκαταλειφθεί. Ισως εξάντλησε τα όριά του στο πεδίο της θεματολογίας όπου κυρίως εφαρμόστηκε -τις διαπραγματεύσεις με τους «θεσμούς»-, ίσως κρίθηκε υπερβολικά σχηματικό: οι «κόκκινες γραμμές», τα απαραχάρακτα, απαράβατα όρια των υποχωρήσεων που «νομιμοποιούνται» στις δράσεις μιας κυβέρνησης, ενός κόμματος, ενός πολιτικού υποκειμένου εν γένει, δεν είναι αυθύπαρκτες ούτε σταθερές.
Διαμορφώνονται μέσα στις ίδιες τις δράσεις ως ένα από τα στοιχεία που τις συγκροτούν. Ετσι είναι ακατάλληλες, ως εργαλεία επεξεργασίας εξωτερικής πολιτικής τουλάχιστον.
Θα είχε ωστόσο σημαντικό ενδιαφέρον, στο πλαίσιο μιας υπόθεσης εργασίας, το εγχείρημα -η απόπειρα- της εφαρμογής του θεωρήματος στις υπό εξέλιξη διαπραγματεύσεις για το κυπριακό πρόβλημα.
Ποιες θα μπορούσε να είναι οι «κόκκινες γραμμές» για τη Λευκωσία, την Αθήνα, την Αγκυρα και τα άλλα εν δράσει πολιτικά κέντρα που έχουν άμεση συμμετοχή στις εκδιπλούμενες διαδικασίες;
Εκ πρώτης όψεως η απάντηση δεν φαίνεται δύσκολη. Οι «κόκκινες γραμμές» για τον καθένα από τους εμπλεκόμενους περνούν όλες από το σημείο εστίασης των συνομιλιών στην Ελβετία: το ζήτημα των διεθνών συνθηκών Ασφάλειας και Εγγυήσεων και τα συμπαρομαρτούντα (παρουσία τουρκικών στρατευμάτων κ.λπ.). Ως εδώ καλά.
Ανακύπτει όμως ένα κρίσιμο ερώτημα: σε ποιο βαθμό συμπίπτει η εστίαση που διαπιστώνεται με τα πραγματικά πολιτικά επίδικα και με τα αληθινά διακυβεύματα, όπως τα οικονομικά, για παράδειγμα, που θα κριθούν στις συνομιλίες;
Παρά την αδιαμφισβήτητα κεντρική θέση του προαναφερόμενου σημείου εστίασης, ίσως ο κεντρικός άξονας των εξελίξεων του Κυπριακού θα έπρεπε σήμερα να αναζητηθεί αλλού, με βάση την ακόλουθη εκτίμηση: καίριας σημασίας ζήτημα σ’ αυτή τη φάση της αναδιάταξης των συσχετισμών και της ανακατάταξης των συμφερόντων στην περιοχή αποτελεί η διασφάλιση της αδιατάρακτης συνέχειας της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Πρόκειται για ισχυρό πυλώνα σταθερότητας και διαμόρφωσης ισορροπιών, που μια ενδεχόμενη διακοπή της παρουσίας του θα επέφερε απροσμέτρητες συνέπειες.
Ουσιαστικά θα ισοδυναμούσε με τη χάραξη ενός νέου πολιτικού χάρτη της ευρύτερης περιοχής.
Τα σχέδια μιας «παρθενογένεσης» του κράτους της ενωμένης Κύπρου, το οποίο θα είναι καρπός συνομιλιών, εάν και εφόσον αυτές πετύχουν, δεν φαίνεται να έχουν εγκαταλειφθεί.
Είναι μήπως διαπραγματεύσιμο το ενδεχόμενο μιας παρόμοιας «παρθενογένεσης», όπου θα ανακοινώνονταν αιφνιδίως στη μεγαλόνησο (και αλλού) από τους εκπροσώπους των δύο κοινοτήτων ότι «εγεννήθη ημίν παιδίον νέον», μια νέα Κυπριακή Πολιτεία;
Ή μήπως δεν είναι, και όσοι επιβουλεύονται τη συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, εκείθεν και πέραν της πράσινης γραμμής, αποβλέπουν σε μια «λύση» τύπου λεόντειας συμφωνίας;
Η απαίτηση της αγκύρωσης κατά τις διαπραγματεύσεις στον παράγοντα αυτής της συνέχειας είναι απολύτως θεμιτή και δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υποκρύπτει κανενός είδους «απορριπτισμό».
Η συνέχεια της διεθνώς αναγνωρισμένης Κυπριακής Δημοκρατίας αποτελεί κεντρικό πολιτικό επίδικο.
Σε αυταπάτες θα στηριζόταν η υποτίμηση της σημασίας της ή η βεβαιότητα ότι είναι κατοχυρωμένη και ασφαλής.
Πολλή συζήτηση θα γίνει πάλι για τη νομική μορφή του κράτους της επανένωσης της Κύπρου, η οποία θα πραγματοποιηθεί αν και εφόσον ευοδωθούν οι συνομιλίες.
Το θέμα είναι όντως πολύ σοβαρό, γιατί αφορά άμεσα τη βιωσιμότητα της λύσης που θα δοθεί τελικά.
Στην ίδια συνάφεια εντάσσονται και οι δρομολογημένες από καιρό κατευθύνσεις δημιουργίας νέου τύπου κρατικών μορφωμάτων, η οποία αποτελεί καινούργιο πεδίο αναμέτρησης των «βαθιών» συμφερόντων που διασταυρώνονται στην πορεία του Κυπριακού.
Η αναμέτρηση που γίνεται σήμερα είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη που γνωρίσαμε την εποχή του διπολισμού, του κινήματος των αδέσμευτων και του κλασικού ιμπεριαλισμού.
Χωρίς τη διαμεσολάβηση ιδεολογιών με διεθνείς διαστάσεις ή εθνικισμών τοπικής εμβέλειας, τα «βαθιά» συμφέροντα εμφανίζονται τώρα ανοιχτά, με αμεσότητα και ανάδειξη της ιδιαίτερης, σε κάθε περίπτωση, ταυτότητάς του.
Εχουν κοινό παρονομαστή τα θαλάσσια οικόπεδα των ενεργειακών κοιτασμάτων, που δεν είχαν ανακαλυφθεί σε προηγούμενες φάσεις του Κυπριακού.
Το γεωπολιτικό και γεωστρατηγικό τοπίο έχει αλλάξει ριζικά.
Ο πολιτικός λόγος και η εξωτερική πολιτική των εμπλεκόμενων στο Κυπριακό έχει καταλήξει σε αντιστοιχήσεις με αυτήν την αλλαγή;
Δεν υπάρχουν σαφείς απαντήσεις στο ερώτημα. Κατανοητή και δικαιολογημένη ώς ένα βαθμό η «μυστικότητα».
Αλλά μπορεί να αποτελέσει και μανδύα κάλυψης δολίων σχεδιασμών από τη μια ή από την άλλη απαράδεκτων καταστάσεων αμηχανίας, απροσδιοριστίας στόχων και μέσων αγνόησης υπαρκτών κινδύνων.
Πάντως δεν είναι δυνατόν κεφαλαιώδεις πολιτικοί τομείς να παραμένουν στη σκιά.
Το εδαφικό αίφνης, για το οποίο η Αγκυρα φαίνεται να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα.
Δεν έχει διερευνηθεί σε βάθος το πεδίο της μετατόπισης των βλέψεων των «ισχυρών» που δρουν στην παγκόσμια και την περιφερειακή σκηνή. ΗΠΑ, Βρετανία, Ρωσία και όχι μόνο, ανασυγκροτούν την εξωτερική τους πολιτική σε νέα πεδία (Ειρηνικός, Μεσόγειος, Ευρασία) ή σε επαναξιολογούμενα παλαιότερα. Στα σχέδια που ιχνογραφούνται το Κυπριακό είναι κομβικό σημείο.
Ο ρόλος που οι «ισχυροί» επιφυλάσσουν στη μεγαλόνησο εξακολουθεί να είναι καίριος, αλλά δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί.
Θα είναι πάντως ριζικά διαφορετικός, με βαρύνον στοιχείο στη διαμόρφωσή του τις εξελίξεις στο ενεργειακό.
Στην ίδια συνάφεια στην περιοχή του διεθνούς δικαίου δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς τα νέα μορφώματα, οι καινούργιες «κρατικές οντότητες» που διαδέχονται το παραδοσιακό αστικό εθνικό κράτος -τα «υβρίδια» που προκύπτουν ως ενδιάμεσες μορφές μεταξύ πολυεθνικών ομοσπονδιών και παραδοσιακών χειραγωγήσιμων προτεκτοράτων ή κρατών «υπό εντολή» (Βοσνία/Ερζεγοβίνη κ.ά.).
Και πάλι θα πρέπει να αποφευχθούν οι κατηγορίες επί «απορριπτισμώ» εναντίον όσων έχουν τεταμένη την προσοχή τους γύρω από τα ζητήματα αυτά, με αφορμή τις συνομιλίες στην Ελβετία.
Το «συνταγματικό» μέρος του Κυπριακού είναι πεδίο διασπαρμένο με νάρκες -με δυνατότητες να χρησιμοποιηθεί «δολίως» για την άντληση μονομερούς ωφέλειας.
«Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν». Η γεωπολιτική μας μοίρα.
«Οι καιροί ου μενετοί». Πασίγνωστος κοινός τόπος. Χρήσιμος, όμως.
