O Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου επιστρέφει έπειτα από χρόνια στην Επίδαυρο παρουσιάζοντας στις 11 και 12 Αυγούστου τους «Πέρσες» του Αισχύλου σε σκηνοθεσία Αρη Μπινιάρη, μ’ έναν θίασο Ελλαδιτών και Κύπριων ηθοποιών.
Ο σκηνοθέτης είδε το έργο από την πλευρά των ηττημένων Περσών, της υπερδύναμης που, παρά την ισχύ και τον πλούτο της, καταστράφηκε από μια φτωχή αλλά ελεύθερη χώρα, την Ελλάδα. Εστιάζοντας περισσότερο στην ύβρη μέσα στην ιστορία παρά στον ύμνο της ελληνικής νίκης, επιχειρεί μια κοινωνική και προσωπική αναγωγή της πολιτισμικής ετερότητας και σύγκρουσης στην εποχή μας, στη χώρα μας.
Πόσα κοινά μοιραζόμαστε με εκείνους τους Ελληνες που έβαζαν πάνω από όλα την υπεράσπιση της ελευθερίας και της δημοκρατίας; Και πόσα κοινά μοιραζόμαστε με την έπαρση, την ασέβεια, την υπερβολή που οδήγησε στον αφανισμό το βασίλειο των Περσών;
Οι «Πέρσες» είναι η πρώτη τραγωδία που αντλεί το θέμα της από ιστορικό γεγονός, τον θρήνο των Περσών όταν πληροφορούνται τη συντριπτική ήττα τους από τους Ελληνες στη Σαλαμίνα το 480 π.X. Στα Σούσα ο Xορός εκφράζει μεγάλη ανησυχία για την τύχη της εκστρατείας του Ξέρξη εναντίον της Eλλάδας.
Το σημαδιακό όνειρο της βασίλισσας Ατοσσας εντείνει την αγωνία. Ο Αγγελιαφόρος με μια συγκλονιστική περιγραφή της μάχης αναγγέλλει την ολοκληρωτική καταστροφή του περσικού στόλου στη Σαλαμίνα. Ο Χορός επικαλείται το πνεύμα του πεθαμένου βασιλιά Δαρείου και εκείνος μιλάει για την εκπλήρωση χρησμών, το κόστος της αλαζονείας. Ο Ξέρξης εμφανίζεται συντετριμμένος, μια σκιά του ένδοξου παρελθόντος του. Ο Χορός θρηνεί το τέλος μιας αυτοκρατορίας.
«Το έργο πηγαίνει πολύ μακριά τον θεατή ή τον αναγνώστη, όχι μόνον καταργεί την απόσταση αλλά αποζητά την πλήρη ταύτιση με τα πρόσωπα στο βασίλειο των Περσών» λέει ο Αρης Μπινιάρης. «Ο Αισχύλος, για κάποιο λόγο, επέλεξε να δημιουργήσει αυτή τη σχέση μαζί τους.
Θα μπορούσε να είχε γράψει ένα έργο με τίτλο “Ελληνες” ή “Σαλαμινομάχοι”. Ομως μιλάει για εμάς μέσω των Περσών. Δείχνει το έργο και τους χαρακτήρες χωρίς να ειρωνεύεται, να σαρκάζει, να κριτικάρει, δημιουργώντας συναισθηματική εμπλοκή με πρόσωπα, γεγονότα. Δουλεύοντας το κείμενο τα αισθήματα περηφάνιας, θαυμασμού για τη στάση των Ελλήνων κυριαρχούσαν.
Ωστόσο, το μήνυμα ερχόταν από την πλευρά των Περσών, μέσω εκείνων επέλεξα να οδηγηθώ στο θαύμα των Ελλήνων στη Σαλαμίνα, υπογραμμίζοντας τη σύγκρουση δύο διαφορετικών πολιτισμών. Εστίασα στον χώρο των ηττημένων, σύμφωνα με τον Αισχύλο ένα βασίλειο κλειστό, μονωμένο, περιχαρακωμένο, χωρίς ελευθερία βούλησης, χωρίς συναίσθημα. Μια αυτοκρατορία που κλονίζεται και τελικά ηττάται από έναν άλλο, διαφορετικό πολιτισμό.
Από ένα ελεύθερο, δημοκρατικό σύστημα όπου η ύλη, ο πλούτος, τα αγαθά δεν αποτελούν την ύψιστη αξία. Το στοιχείο αυτό με ενδιέφερε όχι μόνο σε πολιτικό, κοινωνικό επίπεδο αλλά σε προσωπικό, ψυχικό. Υπάρχει ένας χώρος μέσα μας όπου λειτουργεί αντίστοιχα με την ποιοτική σχέση Περσών-Ελλήνων επαναπροσδιορίζοντας ένα οντολογικό ζήτημα: Τι νικάει, τι επικρατεί σ’ έναν “πόλεμο” μεταξύ ελευθερίας ή υποταγής, προτίμησης υλικών αγαθών ή ιδεών;».
Τα πράγματα είναι δύσκολα, όμως υπάρχει ελπίδα, η ανάγκη να επινοείς νέους τρόπους, να εργάζεσαι περισσότερο. Δεν αποδέχομαι τα αδιέξοδα. Ενα πρόβλημα, όσο δύσκολο κι αν είναι, μπορεί να αποτελέσει μια καλή αφορμή για νέο ξεκίνημα. Κάποτε, ίσως, χρειάζεται επαναπροσδιορισμός σχέσεων, πράξεων. Να γίνουμε πιο σαφείς, πιο γρήγοροι, πιο ανοιχτοί σε συνεργασίες που πριν ήταν περιχαρακωμένες
• Πώς λειτουργεί αυτή η αναγωγή στη σκηνή;
Η παράσταση δεν έχει τοποθετηθεί σε κάποια συγκεκριμένη ιστορική εποχή. Στο ανέβασμα έχουν διατηρηθεί τα στοιχεία του μύθου ερμηνευτικά, μουσικά, αισθητικά. Παρακολουθείς την ιστορία, αναδεικνύονται τα πρόσωπα με το ειδικό βάρος και τους συμβολισμούς που φέρουν. Η εστίαση έγινε κυρίως στην ανάδειξη των συναισθηματικών μεταπτώσεων.
Διαπραγματεύτηκα τη διαδοχή αυτών των εναλλασσόμενων διαθέσεων σε όποια σημεία κυριαρχούν, τις εξωτερίκευσα μουσικά, ερμηνευτικά: την ανησυχία, την αγωνία, την ανυπομονησία, τον θυμό, την οργή και στο τέλος τον πανικό, την απόγνωση για το μέλλον, όπως εκφράζονται από την Ατοσσα και τον Χορό.
• Η ίδια αναγωγή γίνεται και στην περίφημη σκηνή της επίκλησης;
Ακριβώς. Η επίκληση ως μια εσωτερική ενατένιση, όπως όταν βρίσκεσαι μπροστά στο απροχώρητο στρέφεις το βλέμμα εσωτερικά, αναζητάς να πιαστείς από τη σοφή προγονική γνώση. Αυτό το μέσα κοίταγμα που αποφεύγουν όλοι ώς τη στιγμή της είδησης για την καταστροφή. Και μετά ακολουθεί η σκέψη, ο στοχασμός πάνω στην κατάσταση.
Κι αυτό, γιατί η φρικτή είδηση δεν σημαίνει οπωσδήποτε και την αφύπνιση των Περσών. Με την εμφάνιση του Ξέρξη η πληγή γίνεται ορατή. Τότε θα χρειαστεί μια ενδιάμεση παρουσία, η παρέμβαση του νεκρού βασιλιά Δαρείου, ως προβολή της πνευματικής κατάστασης του Χορού και της Ατοσσας. Εχουν ανάγκη να δουν, ν’ ακούσουν τον λόγο του βασιλιά που συστήνει το μέτρο και τη σύνεση ώστε να δημιουργηθεί ο χώρος για τον θρήνο. Κι αυτό είναι αναγκαίο έως και θεραπευτικό. Μόνο η συνειδητοποίηση της κατάστασης μπορεί να φέρει μια προοπτική.
• Θα λέγατε ότι οι σημερινοί Ελληνες είναι περισσότερο «Πέρσες» παρά οι ηρωικοί νικητές στη Σαλαμίνα;
Ο Αισχύλος μάς ταυτίζει μ’ αυτό που θέλει να μας αποταυτίσει αντιπαραβάλλοντας δύο πολιτισμούς. Μας μιλάει για την ελευθερία δείχνοντας έναν χώρο ανελεύθερο, μια χώρα όπου η υπακοή επιβάλλεται. Αναφέρεται στο δόγμα, την παρουσία του ενός, του βασιλιά ισόθεου.
Κι απ’ την άλλη μεριά βάζει τους Ελληνες που δεν είναι δούλοι ούτε υπήκοοι κανενός. Η προσωπική προσέγγιση αφορά το κατά πόσον εκφράζουμε τα συναισθήματα μετά την απώλεια, πώς αποχαιρετούμε το πριν και αποδεχόμαστε τη νέα κατάσταση για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε ένα βήμα μπροστά. Αν δεν πενθήσουμε αυτό που αφήσαμε ή μας άφησε, δεν μπορούμε ν’ αλλάξουμε σελίδα.
Συνήθως δεν δίνουμε χώρο. Μένουμε στην αγωνία, τον πανικό, τον θυμό, τη λύπη, τις ενοχές. Είμαστε ταραγμένοι, οργισμένοι, θυμωμένοι, κοινωνικά και προσωπικά. Δεν εστιάζουμε στην ωφέλιμη συνειδητοποίηση, στο θεραπευτικό κομμάτι που περιέχει η διαδικασία του πένθους.
• Ο Χορός εκφέρει τους μισούς σχεδόν στίχους του κειμένου που μοιράζονται η Ατοσσα, ο Αγγελιαφόρος, ο Δαρείος, ο Ξέρξης.
Πράγματι, φέρει ένα πολύ μεγάλο κομμάτι των στίχων, είναι ο βασικός φορέας στη ροή της παράστασης. Δεν αντιμετώπισα τον Χορό ως γέροντες αλλά ως πρόσωπα σοβαρά, υπηκόους-φρουρούς του βασιλείου, ένα είδος οπισθοφυλακής που λειτουργεί ως Χορός περιφρούρησης του πεδίου των Περσών.
Χαρακτηριστικά που εκφράζουν το νεύρο, την ταραχή, τον θυμό και που θα μεταλλαχθούν σε θλίψη και θρήνο. Στην παράσταση το κλίμα είναι συναισθηματικά τεταμένο από την αρχή, τόσο από την ανησυχία του Χορού όσο και από την επίδραση του κακού ονείρου της Ατοσσας. Αντιλαμβάνομαι το έργο, όπως και στις άλλες μου δουλειές, ως μια ενιαία κίνηση, όπου όλα τα πρόσωπα κινούνται σε μια αδιάκοπη ροή αλληλουχίας γεγονότων, ως μέρη ενός συνολικού μηχανισμού και το έργο τελειώνει σαν με μια αναπνοή.
• Στη συγκλονιστική αφήγηση του Αγγελιαφόρου ακούγεται ο περίφημος παιάνας των Ελλήνων στη μάχη. Στίχοι που δημιουργούν, κάθε φορά, μια πατριωτική έξαρση.
Η αναφορά στην πατρίδα δεν μας κάνει κατευθείαν εθνικιστές, η αγάπη για τον τόπο μας δεν είναι ταμπού. Οι περίφημοι αυτοί στίχοι, από τους πιο συγκινητικούς, υπερβαίνουν τον τόπο και τον χρόνο. Η σημασία τους είναι οντολογική εμπεριέχοντας την έννοια της πατρίδας.
Υμνείται ο πολεμιστής με τα χαρακτηριστικά του Ελληνα που μάχεται για τη ζωή, την πατρίδα, τη μνήμη, τους προγονικούς τάφους. Τα σύμβολα εδώ είναι αρχετυπικά, αφορούν την ελευθερία, τη δημοκρατία. Είναι ευφυές πώς ο Αισχύλος προάγει αυτό ακριβώς το στοιχείο μιλώντας για το αντίθετό του. Μέχρι και σήμερα ανατριχιάζει κανείς με τον τρόπο που το πετυχαίνει.
• Η μουσική παίζει και τώρα κυρίαρχο ρόλο, όπως και στις προηγούμενες δουλειές σας;
Αξιοποιήθηκαν πληροφορίες που έχουν αντληθεί από τα μέτρα, τους ρυθμούς του πρωτότυπου κειμένου που βοήθησαν πολύ να καταλάβω πώς ο Αισχύλος αναλύει και ρυθμικά τα νοήματα του έργου. Σ’ αυτό προστέθηκαν κι άλλα στοιχεία από παραδοσιακές μουσικές της Ανατολής, του Ιράν. Δυο τύμπανα, κρουστά, τζουράς και οι φωνές των ηθοποιών διαχειρίζονται το παραδοσιακό υλικό με σύγχρονο τρόπο.
Δεν πρόκειται για ροκ αισθητική όπως στις προηγούμενες δουλειές μου, η διάθεση ωστόσο παραμένει δυναμική. Διατηρήθηκαν τα στοιχεία του μύθου και η πρωτογενής ύλη που χρησιμοποιήθηκε στη μουσική επηρέασε αισθητικά το σκηνικό, τα κοστούμια και την κίνηση, κυρίως στην επίκληση. Τα ρούχα φέρουν το τελετουργικό στοιχείο, όπως η ανατολίτικη αναφορά στο κοστούμι της Ατοσσας, οι γιακάδες στα ρούχα του Χορού.
• Για τον χειμώνα ετοιμάζετε κάτι καινούργιο;
Το «Τραγί» θα ξαναπαιχτεί για λίγες παραστάσεις στο θέατρο «Φούρνος». Μετά θα κάνω κάτι σε μεγαλύτερο μέγεθος αυτήν τη φορά, δεν είναι ακόμα ανακοινώσιμο. Ο χρόνος λειτουργεί ποιοτικά, προσπαθώ να μην τον κυνηγάω, κι όσο το καταφέρνω νιώθω χαρούμενος. Ομως, νιώθω ότι βρίσκομαι σε μια φάση που επιθυμώ το μεγαλύτερο άνοιγμα σε γνωριμίες, συνεργασίες. Εχοντας μια μοναχική πορεία αισθάνθηκα με πολύ φυσικό τρόπο την ανάγκη για το επόμενο βήμα.
• Η μοναχική πορεία ώς τώρα σάς έδινε μια ασφάλεια;
Αν κατ’ επιλογή στο ξεκίνημά σου έχεις μια μοναχική πορεία, δεν σημαίνει ότι διασώζεις οπωσδήποτε κάτι πολύτιμο, ότι εσύ ελέγχεις αυτό που κάνεις, μερικές φορές αυτή η ασφάλεια είναι φαινομενική. Δεν είναι ο μοναδικός τρόπος εργασίας να παλεύεις μόνος, δεν είμαι υπέρ του μαστιγώματος, να παιδεύεσαι μια ζωή. Αν συνέχιζα με τον ίδιο τρόπο, πολύ πιθανόν να προέκυπτε η επανάληψη ενός καλλιτεχνικού εαυτού που δεν θα μου άρεσε καθόλου.
Δεν είναι κακό να διεκδικείς τον χώρο, τις συνθήκες που θα διευκολύνουν τον τρόπο για να δουλέψεις περισσότερο, καλύτερα. Κι αυτό το άνοιγμα δεν το κάνω με ταραχή. Από την άλλη, δεν είναι εύκολο πράγμα. Υπάρχει ο κίνδυνος να μπεις σε μια διαδικασία που θα σε αποπροσανατολίσει. Πρέπει να διαχειριστείς τα πράγματα με σύνεση ώστε να μη σε πάρει η μπάλα, να έχεις τον νου σου, να δημιουργείς κι εσύ τους τρόπους για να συμβαίνουν τα πράγματα.
ΙNFO: Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. «Πέρσες» του Αισχύλου. Μετάφραση: Παναγιώτης Μουλλάς. Σκηνοθεσία – Mουσική δραματουργία: Αρης Μπινιάρης. Δραματουργική συνεργασία: Αντώνης Σολωμού. Μετρική διδασκαλία: Θεόδωρος Στεφανόπουλος. Σκηνικά: Κωνσταντίνος Λουκά. Κοστούμια: Ελένη Τζιρκαλλή. Κινησιολογία: Λία Χαράκη. Σχεδιασμός φωτισμού: Γεώργιος Κουκουμάς. Ηχητικός σχεδιασμός: Γιώργος Χριστοφή. Παίζουν: Καρυοφυλλιά Καραμπέτη (Ατοσσα), Χάρης Χαραλάμπους (Αγγελιαφόρος), Νίκος Ψαρράς (Δαρείος), Αντώνης Μυριαγκός (Ξέρξης). 11-12 Αυγούστου στις 21.00
