«Ο Παπαγάλλος μου». Eνα σπάνιο αφήγημα που έγραψε η Σοφία Τρικούπη στις 26 Αυγούστου του 1903, την επομένη του θανάτου του μικρού παπαγάλου της. Κείμενο τρυφερό, χιουμοριστικό, συγκινητικό και συγχρόνως ένα καλειδοσκόπιο της πολιτικής ζωής του 19ου αιώνα. Πάνω σ’ αυτό βασίζεται η παράσταση της Αννας Κοκκίνου που κάνει πρεμιέρα στις 28 Απριλίου στο θέατρο Σφενδόνη.
Η Σοφία Τρικούπη, κόρη του πρωθυπουργού Σπυρίδωνος Τρικούπη και της Αικατερίνης Τρικούπη, αδερφή του πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη, υπήρξε μια φυσιογνωμία της νεότερης Ελλάδας.
Γεννήθηκε το 1838 στο Λονδίνο, μεγάλωσε, μορφώθηκε και γαλουχήθηκε για πολλά χρόνια στον κύκλο της ανώτερης κοινωνικής τάξης με την οποία συναναστρεφόταν η οικογένειά της, καθώς ο πατέρας της ήταν πρέσβης της Ελλάδας.
Μετά τον θάνατο των γονιών της αφιερώθηκε στην υπηρεσία του αδελφού της Χαρίλαου. Το σπίτι της έγινε κέντρο διπλωματικών, πολιτικών και κοινωνικών συγκεντρώσεων. Δεν υπήρχε μέλος ηγεμονικής οικογένειας της Ευρώπης, επίσημο ή επιφανές, που να έφτανε στην Αθήνα και να μην επισκεπτόταν στο σπίτι της οδού Ακαδημίας, ανεξάρτητα αν ο Χαρίλαος ήταν εκεί ή στο εξωτερικό.
Η Σοφία ήταν τόσο ταυτισμένη με τον αδελφό της που κάποιος Αμερικανός διπλωμάτης είχε πει: «Δεν μπορούμε να μιλάμε για τον Τρικούπη χωρίς να μιλάμε και για τη Σοφία».
Εζησε όλα τα μεγάλα γεγονότα του 19ου αιώνα δίπλα στον αδελφό της Χαρίλαο που κυριάρχησε επί δεκαεννιά χρόνια στην πολιτική και κυβέρνησε την Ελλάδα σχεδόν μια δεκαετία, την περίοδο που η χώρα πάλευε να γίνει κράτος… Ο Τρικούπης διαπραγματεύτηκε ως πληρεξούσιος της ελληνικής κυβέρνησης με τους Αγγλους για την παραχώρηση των Ιονίων νήσων στην Ελλάδα.
Επί Τρικούπη αναδιοργανώθηκαν η αστυνομία, η αγροφυλακή και η Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, αποξηράνθηκε η λίμνη Κωπαΐδα, δημιουργήθηκε σιδηροδρομικό δίκτυο (μέχρι τότε υπήρχαν 9 χιλιόμετρα γραμμής Αθήνα-Θησείο) χάρη σε δύο μεγάλα δάνεια που πήρε εκείνος και τη φορολογία που επέβαλε στον καπνό και το κρασί. Επί Τρικούπη εγκαινιάστηκε η διάνοιξη της Διώρυγας της Κορίνθου. Επί Τρικούπη θεσπίστηκε και η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων. Εκείνος είχε πρώτος το όραμα της ζεύξης Ρίου-Αντιρρίου, ιδέα που υλοποιήθηκε έναν αιώνα αργότερα.
Σε εκείνον αποδίδεται η φράση «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν» στη Βουλή, που όμως δεν βρέθηκε ποτέ στα πρακτικά της. Μια πτώχευση που οι ιστορικοί εκτιμούν ότι θα είχε αποφευχθεί, αν ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ αποδεχόταν τους χειρισμούς του Χ. Τρικούπη για τη σύναψη νέου δανείου ώστε να αντιμετωπιστεί το χρέος.
Οταν το 1896 ο Χαρίλαος πέθανε σε ηλικία 63 ετών, η Σοφία έζησε ολομόναχη για είκοσι χρόνια ώς τον θάνατό της. Μοναδικός σύντροφός της ένας ομιλητικότατος παπαγάλος για τον οποίον έγραψε το κείμενο, που τώρα η Αννα Κοκκίνου μάς παρουσιάζει από σκηνής.
«Βρέθηκα σε μια φιλική παρέα, όπου κάποιοι μιλούσαν με ενθουσιασμό για το βιβλίο που τους έστειλε μια φίλη με σκοπό να τους παρηγορήσει για την απώλεια του ζώου τους» λέει η Αννα Κοκκίνου.
«Οσα άκουσα εκείνο το βράδυ κέντρισαν το ενδιαφέρον μου, ζήτησα να αποκτήσω το βιβλίο, είπα μάλιστα αυθόρμητα: αυτό θα το κάνω στο θέατρο. Ηταν το αφήγημα της Σοφίας Τρικούπη “Ο Παπαγάλλος μου”. Πρόκειται για ένα θησαύρισμα εκ βαθέων με αφορμή τον χαμό ενός αγαπημένου πλάσματος. Με μολύβι, σε πυκνογραμμένες γραμμές, χωρίς παραγράφους, σαν η συγγραφέας να μην έπαιρνε αναπνοή. Και βέβαια σε μια υπέροχη γλώσσα, καθαρεύουσα.
»Και καθώς πρόκειται για πρόσωπο τέτοιας αισθαντικότητας, η γραφή είναι εκφραστικά πλούσια, ακριβής, απόλυτα κατανοητή. Μελέτησα το εξαιρετικά κατατοπιστικό βιβλίο της Λύντιας Τρίχα “Χαρίλαος Τρικούπης: Μια βιογραφική περιήγηση” και αποφάσισα να το ανεβάσω».
• Η Σοφία υπήρξε ο πιο αγαπημένος άνθρωπος και στενός συνεργάτης του Χαρίλαου Τρικούπη.
Μια σπουδαία γυναίκα. Μορφωμένη, βαθιά καλλιεργημένη, δραστήρια, δυναμική, διέθετε ισχυρό και σπινθηροβόλο πνεύμα. Υπήρξε γραμματέας του πατέρα της Σπυρίδωνος Τρικούπη και στη συνέχεια το δεξί χέρι του Χαρίλαου. Εκείνη έστρωνε το έδαφος λύνοντας όλα τα πρακτικά ζητήματα, ώστε να μπορεί ο αδελφός της να ασκεί την πολιτική. Το σπίτι των Τρικούπηδων εκτός από κατοικία ήταν και πολιτικό γραφείο.
Το σαλόνι του ήταν πάντα ανοιχτό για οπαδούς και σπουδαίους ξένους επισκέπτες. Από εκεί πέρασε μέχρι και ο Νικόλαος πριν γίνει τσάρος στη Ρωσία. Η Σοφία, μεγαλωμένη σε ανδροκρατούμενο περιβάλλον, υιοθέτησε από μικρή τις ιδέες του μεγάλου της αδελφού, αφοσιώθηκε σ’ αυτόν με αισθήματα θαυμασμού, λατρείας.
Εζησε μαζί του στο Λονδίνο για χρόνια κι όταν έφυγε αφήνοντάς τον πίσω, αλληλογραφούσαν, είχαν μάλιστα επινοήσει έναν μυστικό κώδικα που κανείς δεν μπορούσε να αποκρυπτογραφήσει. Αυτό τον κώδικα χρησιμοποίησε ο Χαρίλαος στέλνοντάς της μήνυμα από τις Κάνες όταν αρρώστησε (και πέθανε), να πάει να τον συναντήσει. Τα δυο αδέλφια έζησαν πολύ ευτυχισμένα νεανικά χρόνια.
Κανείς μπορεί να το καταλάβει αυτό ακόμα και από την εμπειρία του αντίθετου βιώματος… Ισως ένας από τους λόγους που δεν παντρεύτηκαν ήταν επειδή δεν τους έλειπε τίποτα. Αυτός ερωτευόταν, για εκείνη δεν ξέρουμε τίποτα. Την είχαν ζητήσει αρκετοί σε γάμο, αλλά αρνιόταν.
• Η ζωή της μοιάζει να σταμάτησε με τον θάνατο του αδελφού της.
Γράφει: «Ξυπνάω το πρωί και είμαι άχρηστη». Οταν πέθανε ο Χαρίλαος, τα χρήματα είχαν τελειώσει. Η Σοφία αναγκάστηκε να μετακομίσει σε μικρότερο σπίτι από εκείνο της Ακαδημίας 54, πούλησε μάλιστα κι ένα ασημένιο σερβίτσιο που είχαν χαρίσει στον αδελφό της οι Ελληνες του Λονδίνου επειδή είχε φέρει με επιτυχία εις πέρας την Ενωση των Επτανήσων με την Ελλάδα.
Σ’ έναν καινούργιο έρημο χώρο, χωρίς το αγαπημένο περιβάλλον του παρελθόντος, ο παπαγάλος, απομεινάρι της παλιάς ζωής, τη συντρόφευε, την παρηγορούσε, την έβγαζε από την μελαγχολία της. Γιατί ο παπαγάλος -εκείνη έζησε μαζί του 30 χρόνια- ήταν ο πρωταγωνιστής στην κοινή ζωή με τον Χαρίλαο.
Το πουλί πέθανε το 1903, η Σοφία το 1916, ο Χαρίλαος είχε πεθάνει το 1896, ένα μήνα πριν από τον θάνατο του Βιζυηνού. Στο βιβλίο η Σοφία μιλάει για τη χαρούμενη σχέση των τριών τους.
• Περιγράφει το πουλί, τις… κουβέντες του;
«Με οφθαλμούς μεγάλους και γλυκείς και ως επί το πολύ ημικλείστους…» Ηταν γκρίζος με κόκκινη ουρά, παχουλούτσικος, το συγκεκριμένο είδος μοιάζει λίγο με κουκουβάγια.
Ο παπαγάλος μιλούσε φυσικά, κι αυτό είναι το ενδιαφέρον. Το πρωί «καλημέρα σας κυρία Σοφία Τρικούπη» και το βράδυ «καληνύχτα κυρία Σοφία». Είναι καταπληκτικές οι παρατηρήσεις της πάνω στον παπαγάλο. Τη ζήλια που έδειχνε το πουλί όταν ο Τρικούπης περιποιόταν τον κυνηγετικό του σκύλο, τις αντιδράσεις του απέναντι στους επισκέπτες.
Γράφει: «Ουδέποτε επίστευον ότι ήτο δυνατόν να υπάρχουν φωνητικές χορδές που να ομοιάζουν τόσο πολύ με την ανθρώπινην φωνήν». Περιγράφει όλες τις συνήθειες του παπαγάλου με κάθε λεπτομέρεια. Μοιάζει σαν επίκληση σ’ αυτό το πλάσμα, έτσι όπως όταν χάνουμε δικό μας πρόσωπο, θέλουμε να μιλάμε γι’ αυτό. Για να παρηγορηθεί, να λυτρωθεί από τον πόνο.
Λένε πως οι αφρικανικοί παπαγάλοι είναι πιο έξυπνοι ακόμα και από τα δελφίνια. Αυτός δε, πρέπει να ήταν πανέξυπνος, εντελώς ξεχωριστός. Μπορούσε να «σκανάρει» όσους έμπαιναν και έβγαιναν στο σπίτι, καταλάβαινε ποιοι δεν ήταν αληθινά πολιτικοί φίλοι και τους πέταγε κουβέντες…
Η γλώσσα μας φτωχαίνει
• Ο πρωταγωνιστής παπαγάλος θα υπάρχει με κάποιον τρόπο στη σκηνή;
Κατά κάποιο τρόπο, αλλά ας μη το συζητήσουμε, δεν θέλω να πω πολλά. Δυο νέοι ηθοποιοί, η Μαρίζα Θεοφυλακτοπούλου και ο Θοδωρής Θεοδωρακόπουλος, ανήκουν στον χώρο που εκπροσωπεί ο παπαγάλος, αυτόν της αθωότητας, της φύσης. Είναι συγκινητικό πώς ένα δημόσιο πρόσωπο όπως η Σοφία Τρικούπη ξεδιπλώνει μια άλλη πλευρά της.
Βλέπουμε μια γυναίκα που έζησε ενεργά μέσα στην πολιτική να εκφράζει τόσο λεπτά αισθήματα, αφόρητο πόνο για τον χαμό ενός μικρού πλάσματος, του παπαγάλου της. Και μέσα από την έκφραση της οδύνης προβάλλεται ένα μεγάλο μέρος της ζωής της με τον Χαρίλαο -η λατρεία της γι’ αυτόν και η θλίψη για την απώλειά του.
Η γλώσσα του κειμένου είναι καταπληκτικό εργαλείο. Και πόσο αλλιώτικες οι συνειδήσεις, οι συμπεριφορές τού τότε… Θεωρώ πολύ σημαντικό να αναδειχτούν στην παράσταση οι διαφορές στο ποιόν και το ήθος των ανθρώπων της πολιτικής ζωής καθώς και μια λησμονημένη πτυχή του ελληνικού χαρακτήρα: η αισθαντικότητα.
• Πολιτικοί άλλης κουλτούρας και ηθικής;
Τότε έμπαιναν στην πολιτική πλούσιοι και έβγαιναν φτωχοί. Είναι γοητευτικές, συγκινητικές οι περιγραφές γεγονότων της εποχής από τη Σοφία, καθώς και της χώρας η οποία τότε αναπτυσσόταν, μερικά χρόνια μετά την απελευθέρωση και με προσαρτημένη μόνο τη Θεσσαλία. Μιλάει για την άμαξα του Χαρίλαου που σήκωνε σκόνη στρίβοντας στην Πανεπιστημίου από τον χωματόδρομο της Ακαδημίας.
Ο πατέρας τους Σπυρίδων Τρικούπης, ο πρώτος πρωθυπουργός του ελεύθερου ελληνικού κράτους, επισκέφτηκε τον Σολωμό στη Ζάκυνθο ζητώντας του να μη γράφει πια ιταλικά: «Γράψτε ελληνικά. Γίνετε ο Δάντης της Ελλάδος». Τότε ο κόσμος ήταν εξαθλιωμένος, οι καλύτεροι τσακώνονταν μεταξύ τους, όμως μερικοί σπουδαίοι πατριώτες έδωσαν πραγματικά τη ζωή τους. Σήμερα σπάνια συναντούμε ανθρώπους καλλιεργημένους επί της ουσίας, με όραμα.
Η έγνοια μου είναι να φανεί στην παράσταση εκείνη η άλλη Ελλάδα που έχουμε ξεχάσει, αυτή που ζωντανεύει η Σοφία μιλώντας για τον εαυτό της, για τον αδελφό της, για εκείνους τους Ελληνες.
• Πώς βλέπετε εκείνους τους Ελληνες σε σχέση με τους σημερινούς;
Τότε η παράδοση, η ρίζα μας δηλαδή, ήταν ζωντανή, οι άνθρωποι τη βίωναν. Τότε η κοινωνία ήταν πιο δεμένη, υπήρχε το αίτημα για πρόοδο παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες. Τα βασικά χαρακτηριστικά της φυλής μας δρούσαν μέσα στη ροή της καθημερινότητας, καθόριζαν τη νοοτροπία μας.
Το φιλότιμο, η ανιδιοτελής αγάπη για την πατρίδα, η έφεση στη παιδεία, η αγνότητα, η φιλοδοξία για ευγενή επιτεύγματα. Αυτά όλα τα κουβαλάμε πια ως νεκρό σώμα. Χάνονται πρόσωπα που δεν αντικαθίστανται από ισάξια κι έτσι νιώθουμε ορφανοί. Παραπαίουμε, η γλώσσα φτωχαίνει, φτωχαίνει τόσο πολύ… Και σκέψου ότι η γλώσσα που μιλάμε είναι η ταυτότητά μας. Καμένη γη, η χώρα μας. Ο,τι κάνει ο καθένας μόνος.
• Πιστεύετε ότι αρκεί αυτό;
Δεν λέω ότι αρκεί ούτε ξέρω πόσο τόπο μπορεί να πιάσει αυτό, είμαι όμως σίγουρη πως πρέπει ο καθένας να προσπαθήσει πάρα πολύ. Είναι το μόνο που μπορούμε να κάνουμε. Να αντέξουμε και να κάνουμε το καλύτερο δυνατόν.
Ο καθένας τη δουλειά του. Επ’ ουδενί μην αφεθούμε στην ηττοπάθεια, στο κλίμα παραίτησης. Να πάμε κόντρα, να ανακαλύψουμε ξανά τις αξίες. Το καλό, την αγάπη, την αυταπάρνηση, την αλληλεγγύη, τη θυσία. Μακριά από τα ψέματα, να εργαστούμε με αφοσίωση. Δεν πρόκειται για ευχή, έχω ακλόνητη πίστη ότι έτσι πρέπει να γίνει.
• Ενας παπαγάλος ελεύθερος να κυκλοφορεί παντού…
Οπως λέει η Σοφία «ο παπαγάλλος αφίχθη εις το σπίτι κατά την απουσία του αδελφού μου εις την Εσπερίαν προ ετών πολλών. Οταν επανήλθεν ο Χαρίλαος εις τας Αθήνας απήτησε αμέσως να αφεθεί ελεύθερος ο παπαγάλλος διότι ενενόει να απολαμβάνουσιν οι πάντες της ελευθερίας των εν τη οικία μας, ως και αυτά τα ζώα, αυτά τα πτηνά». Ο παπαγάλος λοιπόν πετούσε, περπατούσε και δεν έφευγε από το σπίτι.
Ταυτίστηκε με τον Χαρίλαο και τη Σοφία και εκείνοι του είχαν αδυναμία. «Και εδείκνυε προς εμέ προτίμησιν, ην μόνον προς τον αδελφό μου κατόπιν υπερέβη». Είναι γνωστό ότι τα ζώα μάς βγάζουν από τον καθωσπρεπισμό, απευθύνονται σε μια ευαίσθητη, λίγο κρυφή, πλευρά του εαυτού μας με τρόπο μάλιστα ξεχωριστό.
Οταν η Σοφία έγραφε το κείμενο, ζούσε την περίοδο της απόλυτης ερημιάς. Ενώ ήταν πάντα δίπλα στον Χαρίλαο Τρικούπη, είχε επιμεληθεί το αρχείο του, γνώριζε τα πάντα, δεν έγραψε ποτέ τίποτα γι΄ αυτόν. Το κάνει με αφορμή την ανάγκη της να μιλήσει για τον παπαγάλο.
Θέατρο Σφενδόνη (Μακρή 4, Μακρυγιάννη, τηλ.: 215-5158968) «Ο Παπαγάλλος μου» της Σοφίας Τρικούπη. Σκηνοθεσία: Αννα Κοκκίνου. Δραματουργική επεξεργασία: Νίκος Φλέσσας, Αννα Κοκκίνου. Μουσική: Στέλλα Γαδέδη.
Σκηνικά: Δημήτρης Ταμπάκης. Κοστούμια: Δέσποινα Μακαρούνα. Κίνηση: Αγγελική Στελλάτου. Φωτισμοί: Μελίνα Μάσχα. Επεξεργασία ήχων: Μηνάς Εμμανουήλ. Παίζουν: Αννα Κοκκίνου, Μαρίζα Θεοφυλακτοπούλου, Θοδωρής Θεοδωρακόπουλος. Ημέρες και ώρες παραστάσεων: Τετάρτη -Σάββατο: 21.00, Κυριακή 19.00.
