Η σονάτα των φυλακισμένων

Οι σιδερένιες πόρτες που κλείνουν πίσω σου κάνουν έναν θόρυβο εκκωφαντικό. Οι διάδρομοι είναι στενοί και λερωμένοι, στους τοίχους έργα τέχνης μιλούν για λιγνά κορίτσια, όνειρα κι ελευθερία. Οι ζωγραφιές απεικονίζουν ειδυλλιακά τοπία και σκηνές από νεκροταφεία. Αλλά μέσα σε έναν μικρό χώρο σαν σχολική αίθουσα εκδηλώσεων, με λευκές κεντημένες και μαύρες κουρτίνες, το συναίσθημα περισσεύει.

Είναι το σχολείο δεύτερης ευκαιρίας των φυλακών Κορυδαλλού, στο οποίο χθες 19 κρατούμενοι της ανδρικής πτέρυγας μας παρουσίασαν τις μουσικές που έφτιαξαν μετά τη συμμετοχή τους στο εργαστήριο μουσικής της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Σε συνεργασία με το υπουργείο Δικαιοσύνης/Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, οι τέσσερις εμψυχώτριες της ΕΛΣ, Εύη Νάκου (υπεύθυνη εκπαιδευτικών/κοινωνικών προγραμμάτων ΕΛΣ), Εύα Καρτερού, Μαρία Χριστίνα Χάρπερ, Θάλεια Μαρί Παπαδοπούλου, πραγματοποίησαν 11 εβδομαδιαίες συναντήσεις με κρατούμενους.

Κανείς τους δεν είχε μουσικές γνώσεις, κανείς δεν φανταζόταν ότι μέσα σε μερικές εβδομάδες θα βρισκόταν στη σκηνή για να παρουσιάσει συνθέσεις και στίχους με τα οποία θα ξόρκιζε τα φαντάσματά του, θα εκφραζόταν, θα εξομολογούνταν αγωνίες, θα μοιραζόταν ελπίδες.

Ηταν φανερό πως η δουλειά που έγινε από τις αρχές Ιανουαρίου που ξεκίνησαν είναι εξαιρετικά σημαντική. Οχι μόνο γιατί τα έργα που ακούσαμε ήταν ένας έξοχος συνδυασμός τρυφερότητας, εσωτερικών αποκαλύψεων, βίας και ωμού ρεαλισμού, αλλά γιατί ο λόγος που δημιουργήθηκαν (για να τους απαλύνουν ψυχικά από τον σκληρό εγκλεισμό) ήταν ιερός.

Κι αυτό ήταν κάτι που το έβλεπες στα πρόσωπα των 19 ανδρών που είχαν πάρει θέση στη σκηνή, καθισμένοι ο ένας δίπλα στον άλλον σαν να περιμένουν να ανάψει στο κέντρο μια φωτιά.

Οι ηλικίες τους μεταξύ 25 κι 65 ετών. Οι λόγοι που τους έφεραν στη φυλακή θα παραμείνουν για μας άγνωστοι ώς το τέλος. Τα πρόσωπά τους, σκυθρωπά και ανήσυχα στην αρχή, θα λάμψουν από το χειροκρότημα και τα μπράβο στο φινάλε της συναυλίας, τα σφιγμένα χέρια θα γίνουν υψωμένες γροθιές.

Περίπου σαράντα λεπτά διήρκεσε η πρεμιέρα τους, από την οποία δυστυχώς έλειπαν οι δικοί τους άνθρωποι καθώς είχε νωρίτερα απορριφθεί το αίτημα για παρουσία συγγενών.

Κρίμα. Θα τους καμάρωναν πίσω από κιθάρες, πιάνα, κρουστά, ξυλόφωνα, ντέφια να παρουσιάζουν επτά μελωδίες που όλοι μαζί έχτισαν κι ένα χορωδιακό με τίτλο «Πλανήτες». Οι συνθέσεις τους ξεκινούσαν με νότες τρυφερές και κατέληγαν σε μια περιδίνηση ήχων που στο τέλος έμοιαζε με στροβιλισμό αναμνήσεων. Ενας από τους μεγαλύτερους σε ηλικία, με βραχνή, γυμνή από μουσικά όργανα φωνή, τραγουδούσε:

«Τρεις μάγκες με κάτασπρα μαλλιά/ απόψε θυμηθήκανε τα χρόνια τα παλιά/ τρώνε, πίνουν και γλεντάνε/ όμορφα, χωρίς να σπάνε. Τρεις μάγκες γεροντόμαγκες με πόνο στην καρδιά/ θυμήθηκαν τα νιάτα τους/ ετούτη τη βραδιά».

Εξαιρετικά συγκινητικός και ο τρόπος που «αντιμετώπισαν» τη «Σονάτα του σεληνόφωτος» του Μπετόβεν. Ενας ένας έπαιρναν μικρόφωνο και τραγουδούσαν την προσωπική τους κόλαση δημιουργώντας ατμόσφαιρα ψαλμωδίας. «Με φόρα και φορά αντιστρόφως κινούμενη με τα καλώς κείμενα της ζωής μου συγκρούομαι… Στους φωτεινούς διαδρόμους της φυλακής/ το άβατο φωτίζει…

Οριστικά σήμερα διαγράφεται το ρήμα σωφρονίζεται από την ελληνική γλώσσα… Διαγράφω τη λέξη εξάρτηση από το προσωπικό μου λεξιλόγιο».

«Ηρθαμε σε επαφή με κοινωνιολόγους οι οποίοι βρήκαν τα άτομα που ενδιαφέρονταν και κατέληξαν στο ποιοι μπορούσαν να συνυπάρξουν στην ομάδα. Αρχικά η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν ότι κανείς δεν γνώριζε μουσική και άρα δεν μπορούσε να καταγραφεί σε παρτιτούρες αυτό που προέκυπτε στους αυτοσχεδιασμούς.

Ετσι έγραφαν με σχήματα κι εμείς παίρναμε τις ιδέες τους, ενισχύαμε λίγο την αρμονία και η σύνθεση με τον καιρό ολοκληρωνόταν», λέει η Εύη Νάκου, ενώ ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Λυρικής, Γιώργος Κουμεντάκης, παραδέχεται:

«Οι άνθρωποι αυτοί ξέφυγαν, διασκέδασαν, ένιωσαν δημιουργικοί, αλλά στο τέλος ζορίζονται πάντα από την επιστροφή τους στο κελί. Στεναχωριούνται στην ιδέα και μόνο ότι με την ολοκλήρωση του προγράμματος θα τους εγκαταλείψουμε.

Αλλά το επόμενο βήμα έχει γίνει καθώς ανέλαβαν ήδη να γράψουν μουσική για την “Τρικυμία” του Σέξπιρ που ανεβάζει τον Ιούνιο με κρατούμενους το Εθνικό Θέατρο». Το επόμενο ραντεβού μαζί τους έχει ήδη κλειστεί.