Για περίπου δύο δεκαετίες, από τη Μεταπολίτευση και ώς τα μέσα της δεκαετίας του ’90, η πολιτική βιβλίου του υπουργείου Πολιτισμού, από το οποίο είχαν περάσει περισσότεροι από δεκαπέντε υπουργοί, συνοψιζόταν σε γενικές γραμμές στα εξής πέντε υποστηρικτικά μέτρα: αγορές βιβλίων, κρατικά βραβεία, εκθέσεις βιβλίου στο εξωτερικό, διεθνείς πολιτιστικές επαφές και εκθέσεις με πωλήσεις βιβλίων.
Ηταν κοινό μυστικό ότι τίποτε από αυτά δεν στήριζε το βιβλίο και ιδιαίτερα την ανάγνωση, την εξωστρέφεια, τους Ελληνες συγγραφείς και αναγνώστες.
Οι αγορές βιβλίων που προορίζονταν για τις δημόσιες βιβλιοθήκες αποτελούσαν οικονομική ενίσχυση των φίλων συγγραφέων και εκδοτών της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου. Τα κρατικά βραβεία δεν διακρίνονταν για την αντικειμενικότητά τους.
Οι εκθέσεις βιβλίου στο εξωτερικό δεν κατάφερναν να προωθήσουν τη μετάφραση των ελληνικών βιβλίων. Οι διεθνείς επαφές ολοκληρώνονταν όταν τέλειωναν τα καναπεδάκια. Οι εκθέσεις με πωλήσεις απέφεραν κάποια έσοδα στους εκδότες, αλλά και τις έντονες διαμαρτυρίες των βιβλιοπωλών.
Δύσκολο να χαρακτηριστεί πολιτική βιβλίου ο παραπάνω φαύλος κύκλος, κάτω από τα ρηχά νερά του οποίου λίμναζαν και χρόνιζαν σημαντικά ζητήματα.
Για να αναφερθώ μόνο επιγραμματικά σε ορισμένα απ’ αυτά, θυμίζω το πάγιο πρόβλημα της Εθνικής Βιβλιοθήκης, τις ανάγκες για εκσυγχρονισμό και δημιουργία δικτύου δημόσιων και λαϊκών βιβλιοθηκών, την ανάπτυξη των σχολικών βιβλιοθηκών ως κέντρων της εκπαιδευτικής λειτουργίας, την έλλειψη πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών αλλά και το κόστος της δωρεάν διανομής των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων.
Ολα αυτά τα καυτά προβλήματα έπεφταν σε κενό πολιτικής, θύματα των μικρών και μεγάλων συμφερόντων που έθεταν σταθερά ανυπέρβλητα εμπόδια.
Συνδικαλιστικές αψιμαχίες, καταγγελίες και αλληλοσπαραγμοί στον εκδοτικό χώρο κατέληξαν να σφραγίσουν αυτή την εικοσαετία καθήλωσης της πολιτικής βιβλίου, ανάγνωσης, βιβλιοθηκών. Την ίδια μάλιστα στιγμή που η ανάπτυξη του εκδοτικού χώρου προόδευε σταθερά, ο αριθμός των μπεστ σέλερ αυξανόταν, οι σελίδες κριτικής στον Τύπο αυξάνονταν, μαρτυρώντας το ενδιαφέρον του κοινού.
Στα μέσα του ’90 η δημιουργία του ΕΚΕΒΙ ήρθε να ταράξει τα νερά. Συνιστώντας μια φιλόδοξη θεσμική πολιτική παρέμβαση, που ανταποκρινόταν στις ανάγκες της εποχής, στόχευσε στο τρίπτυχο έρευνας, διαρθρωτικών μέτρων και προώθησης της ανάγνωσης. Εδειξε το φάσμα μιας δημόσιας πολιτικής βιβλίου και ανάγνωσης και το βάθος των διαρθρωτικών παρεμβάσεων που απαιτούνται.
Η σημερινή κατάσταση μας επιφυλάσσει ριζικά νέα δεδομένα. Η καινούργια Εθνική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Στ. Νιάρχος, που θα ανοίξει σύντομα στους ερευνητές και στο κοινό, είναι μια στέρεα κατάκτηση, σηματοδοτώντας ένα χωρίς προηγούμενο δημόσιο πυλώνα στον χώρο της ανάγνωσης.
Το κτίριο, το ειδικευμένο προσωπικό, οι λειτουργίες, οι εφαρμογές, τα εκπαιδευτικά προγράμματα ανταποκρίνονται στο νέο μαθησιακό περιβάλλον ανοιχτής πρόσβασης και συμμετοχής. Είναι όμως και μια πρόκληση για όλους όσοι οφείλουν να διαθέτουν σχετική ατζέντα: κράτος, τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση, εκπαιδευτικό κόσμο.
Γι’ αυτό και δεν θα πρέπει να αποτελέσει τον μοναδικό πόλο έλξης σε μια πόλη όπως η Αθήνα, με πολλές συλλογικές προσπάθειες αλλά και με συμβατικές και συμβολικές αποστάσεις, ασυμμετρίες και ανισότητες.
Με την παρουσία της η νέα Εθνική Βιβλιοθήκη καταδεικνύει πόσο χρειαζόμαστε βαθιές διαρθρωτικές παρεμβάσεις που θα συγκροτήσουν το περιεκτικό πεδίο της γνώσης, της πληροφορίας, της έρευνας.
Ο ψηφιακός κόσμος δίνει την ευκαιρία σε πρόσβαση χωρίς περιορισμούς αλλά η κοινωνία της κρίσης πρέπει να βρει τον προσανατολισμό της για να τον αξιοποιήσει παραγωγικά.
Ως πολίτες αναμένουμε από το υπουργείο Πολιτισμού, το υπουργείο Παιδείας, την περιφέρεια, τον Δήμο της Αθήνας να μιλήσουν καθαρά και συγκεκριμένα για τα σχέδιά τους και για τους τρόπους που θα συνεργαστούν, προκειμένου να υπάρξει συμπληρωματικότητα και σύγκλιση με μακροπρόθεσμη λογική.
Τις τελευταίες δεκαετίες, η υπόθεση του βιβλίου, της ανάγνωσης και των βιβλιοθηκών κατέκτησε νευραλγική θέση στη συναρμογή του κοινωνικού, μαθησιακού, εκπαιδευτικού, ερευνητικού, τεχνολογικού και πολιτισμικού πεδίου. Αυτό απαιτεί αποφυγή των αποσπασματικών δράσεων και τη συγκρότηση πολιτικής για τον σύγχρονο πολιτισμό.
Οι εκθέσεις βιβλίου και οι διεθνείς διπλωματικές σχέσεις του υπουργείου Πολιτισμού, η Αθήνα πρωτεύουσα βιβλίου της UNESCO του Δήμου Αθηναίων, οι σχολικές βιβλιοθήκες, η Ελευσίνα ευρωπαϊκή πολιτιστική πρωτεύουσα του 2021 δεν λένε τίποτε από μόνα τους.
Πρέπει να είναι δημόσια σχέδια με προδιαγραφές, αξιολόγηση, αριθμούς και χρονοδιαγράμματα, ενταγμένα σε ένα κοινό σκεπτικό και επιπλέον σε συμμετοχική δικτύωση. Διαφορετικά ό,τι περιγράψαμε στην αρχή του άρθρου θα μας ακολουθεί σαν φάντασμα, χορεύοντας μαζί μας τον χορό του Ζαλόγγου στους εορτασμούς που ετοιμάζει το υπουργείο Πολιτισμού για τα διακόσια χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση.
Ας μην αφήσουμε μόνη τη νέα Εθνική Βιβλιοθήκη, όσο κι αν είναι μια γερή εστία καταφυγής.
* Συγγραφέας, πρώην διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου
