Στην εποχή της μετεμφυλιακής Ελλάδας με άρωμα βαλκανικό στην όψη και τη μουσική παρουσιάζεται την ερχόμενη Παρασκευή και το Σάββατο η «Αντιγόνη» από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού.
Μια νεαρή ταλαντούχα ηθοποιός, η Αναστασία – Ραφαέλα Κονίδη, ερμηνεύει την ηρωίδα του Σοφοκλή που αντιτάχτηκε στην εξουσία και τις εντολές του Κρέοντα υπακούοντας στον νόμο της ηθικής. Θα τιμήσει με την πρέπουσα ταφή τον νεκρό αδελφό της Πολυνείκη, τιμωρημένο να μείνει άταφος επειδή πολέμησε ενάντια στη χώρα του, γνωρίζοντας ότι ο νόμος της πολιτείας θα την καταδικάσει σε θάνατο.
«Oι βασιλιάδες τελικά έχουν πολλές ευθύνες, γι’ αυτό κάνουν πολλές βλακείες ή τους συμβαίνουν πολύ δύσκολα πράγματα» λέει ο Δημήτρης Λιγνάδης που ερμηνεύει τον Κρέοντα.
«Είναι πρόσωπα που θα γίνουν έργα και μάλιστα κλασικά, θα περάσουν στην Ιστορία και την ιστορία της τέχνης. Στο αρχαίο δράμα υπάρχει πάντα η σύγκρουση είτε με τη μοίρα είτε με πρόσωπα-φορείς κάποιας ιδεολογίας. Αν δεν υπάρχει Αντιγόνη δεν υπάρχει Κρέων και αντιστρόφως. Και οι δυο πόλοι σύγκρουσης έχουν δίκιο, αλλιώς δεν θα μιλούσαμε για τραγωδία, αλλά για ρομαντικό δράμα. Ο Κρέων διατάζει να ατιμαστεί ο Πολυνείκης. Η Αντιγόνη επικαλείται, πέρα από τους γήινους, γραπτούς νόμους, έναν άγραφο θεϊκό νόμο που επιβάλλει την ταφή του νεκρού ακόμη πιο πολύ όταν πρόκειται για αδελφικό αίμα».
• Δεν έχουν περάσει ούτε πέντε λεπτά που ο Κρέων ανέλαβε την εξουσία και ξεσπάει η πρώτη μεγάλη κρίση.
Σαν κάποιος να έβαλε βόμβα στη Βουλή… Κι ο τρομοκράτης είναι η ανιψιά του, που την έχει σαν κόρη, γι’ αυτό της προσφέρει ευκαιρίες: Μήπως δεν ήξερες τον νόμο; Μήπως μετάνιωσες; Δεν υποκύπτει στο πείσμα της. Κι ας είναι ίδιο αίμα, κόρη της αδελφής του. Αν έπαιρνε πίσω τις εντολές, αν παραιτούνταν, δεν θα είχαμε έργο.
• Πάντως το δίκαιο της Αντιγόνης «κλέβει την παράσταση», ενώ αυτό του Κρέοντα μένει πίσω, στη σκιά.
Είναι περίεργο πώς το φίλτρο του κακώς διαβασμένου χριστιανισμού επιδρά μοιράζοντας ρόλους καλού-κακού, δημιουργώντας αυτή την παρεξήγηση. Δεν είναι τυχαίο που κανείς σήμερα δεν βαφτίζει τα παιδιά του Κρέων, Κλυταιμνήστρα, Μήδεια, ονόματα αρνητικά φορτισμένα.
Αντίθετα, το όνομα Αντιγόνη ευδοκιμεί. Ομως εδώ δεν υπάρχει καλός και κακός. Ο Κρέων λέγοντας «όταν κυβερνώ μια χώρα δεν μπορώ να σκέφτομαι τα ατομικά αισθήματα του καθενός» έχει απόλυτο δίκιο.
Στο μανιφέστο του η πόλη είναι πάνω απ’ όλα. Μπορεί να είναι κοντόφθαλμος, ορθολογιστής, αλλά είναι ο κυβερνήτης. Και ο κυβερνήτης οφείλει να χαράζει πορεία πάνω σε χάρτες. Κι ας κλείνεται μετά στην καμπίνα του σαν τον Καββαδία γράφοντας ποιήματα…
Ο Κρέων δεν ενδιαφέρεται για συγγενείς, φίλους, προκειμένου να κυβερνήσει με γνώμονα το σύνολο. Ο ένας ανιψιός του υπερασπίστηκε τη χώρα του, ενώ ο άλλος επιτέθηκε εναντίον της με στρατεύματα. Σαν να πάει σήμερα κάποιος απογοητευμένος από το πολιτικό προσωπικό Ελληνας στην Τουρκία να συνεργαστεί με επτά Τούρκους στρατηγούς και να ετοιμαστεί να καταλάβει τη Ρόδο ή την Κρήτη…
• Από ένα σημείο και μετά η κόντρα γίνεται σχεδόν προσωπική.
Ενα σκληρό ντιμπέιτ μέχρι τέλους. Στα μάτια της Αντιγόνης ο Κρέων εμφανίζεται ως πωρωμένος ηγέτης που εξαντλεί το γράμμα του νόμου. Πώς κάποιοι σήμερα επιτίθενται στους μπάτσους λες και δεν είναι κι αυτοί κομμάτι της κοινωνίας; Ενας δρόμος ονομάστηκε -δικαίως- οδός Γρηγορόπουλου γιατί ένας ηλίθιος σκότωσε το παιδί.
Ομως δεν θα συνέβαινε ποτέ το ανάποδο, αν ο νεκρός ήταν μπάτσος, δολοφονημένος από αναρχικό. Μονόπλευρη, συναισθηματική προσέγγιση που σκιάζει την άλλη οπτική. Ο Κρέων κάποτε ξεπερνά το μέτρο, διαπράττει ύβρι.
Οταν η εξουσία αισθάνεται ότι κινδυνεύει, γίνεται τυραννία. Κατηγορεί τον Τειρεσία ότι έχει εξαργυρωθεί για τις προβλέψεις του, τον γιο του ότι σέρνεται από ένα θηλυκό, βλέπει παντού εχθρούς, στασιαστές. Λέει πως «ακόμη και ο Δίας να μη συμφωνεί, θα κάνω αυτό που πρέπει». Αν η Αντιγόνη τιμωρείται από τον νόμο, ο Κρέων τιμωρείται από τη μοίρα.
• Ενώ τιμωρεί την Αντιγόνη παραμερίζοντας το προσωπικό στο όνομα του νόμου, στο τέλος μπαίνει ο ίδιος στη θέση της και το προσωπικό του γίνεται προτεραιότητα: χάνει τον γιο του και προσπαθεί, μάταια πια, να τα πάρει όλα πίσω.
Λίγο πριν τον χτυπήσει η μοίρα τρέχει να σκάψει, να ελευθερώσει τα παιδιά του. Αλλά όταν διαπραχθεί η ύβρις επιστροφή δεν υπάρχει… Είναι ένα σπουδαίο, κρυπτικό έργο. Το στοίχημα είναι να φωτιστούν οι κρυφές πτυχές.
Οι κόσμοι που συγκρούονται φτάνουν στα άκρα. Εκείνη κρατά μια μολότοφ στο χέρι κι αυτός τον νόμο. Μην ξεχνάμε ότι ο Κρέων είναι μονίμως δευτεραγωνιστής στις τραγωδίες, σκιά δίπλα στον Οιδίποδα. Η συγκυρία τον φέρνει τώρα στο προσκήνιο.
• Υπάρχει ασφαλής τρόπος για να παιχτούν τέτοιοι ρόλοι;
Δεν αγαπώ ούτε μισώ τους ρόλους. Τους βλέπω κρατώντας απόσταση, τους αντιμετωπίζω με δικαιοσύνη. Ο ηθοποιός αρκεί να πει σωστά τα λόγια που κρύβουν τόσα πολλά. Ο ρόλος είναι ήδη παιγμένος από τον συγγραφέα.
Η ιδεολογική ορθή πλευρά τού Κρέοντα, η έλλειψη, η ρωγμή του, ίσως και η γελοιότητά του. Είναι δύσκολο πως προετοιμάζεσαι για την πτώση του ήρωα που δεν έρχεται σαν κεραμίδα, όπως στον Οιδίποδα, αλλά επειδή, στο παρά πέντε, μετανιώνει.
• Η τραγωδία είναι πάνω στον Κρέοντα. Η Αντιγόνη από το τέταρτο επεισόδιο είναι απούσα.
Η Νέμεση πέφτει πάνω του. Μπορείς να πεις ότι όλοι οι ρόλοι του αρχαίου δράματος δεν είναι άνθρωποι, αλλά καταστάσεις ψυχής με ανθρώπινο προσωπείο, στερεότυπες υπαρξιακές αναζητήσεις που πρέπει να τους δώσουμε μια μάσκα κι ένα όνομα. Εδώ η απόλυτη ύβρις ονομάζεται Κρέων. Δεν αναζητάς λοιπόν χαρακτηρολογικά στοιχεία, αυτό θα ήταν εύκολο.
Την Αντιγόνη μπορεί κανείς να τη φανταστεί με δεκάδες τρόπους. Ως υστερική, μηδενίστρια, θεούσα, αντάρτισσα, αγοροκόριτσο. Στην παράσταση βγαίνει πολύ όμορφα. Μικρή στην ηλικία, ως σωματότυπος, ως ωριμότητα. Και κολλημένη με την ιδεολογία της.
Ο Αίμονας δεν την ενδιαφέρει. Νοιάζεται μόνο για το δίκαιο και το ηθικό, την ταφή του αδελφού της. Επιθυμεί να πάει στον Κάτω Κόσμο γιατί εκεί υπάρχει μόνο δικαιοσύνη.
• Σ’ αυτή την παράσταση συναντιέστε με δασκάλους σας, αλλά και μαθητές σας.
Είμαι χαρούμενος που παίζω με παλιούς μου δασκάλους, όπως τη Μαρία Σκούντζου και τον Καστανά. Υπήρξαν πρότυπά μου, χάρη σ’ αυτούς πρωτοείδα αρχαίο δράμα και γοητεύτηκα από το θέατρο. Οπως επίσης και με μαθήτριές μου. Η Ραφαέλα Κονίδη είναι έξυπνη, καλλιεργημένη, χαρισματική.
Νιώθει δέος για τα πράγματα, έχει συνείδηση πού θα βρεθεί ως Αντιγόνη, αλλά είναι τολμηρή με τον φόβο. Δουλεύοντας με τον Στάθη Λιβαθινό δεν βαριέσαι ποτέ. Δεν αναζητεί μόνο ο ίδιος, αφήνει κι εσένα να ψάχνεις. Είναι ανοιχτός στη δοκιμή, ακούει τον ηθοποιό, έχει τη γενναιότητα να πάρει πίσω πράγματα, να τολμήσει.
Προσωπικά επιλέγω να ρουφάω τα πάντα. Ξέρω ότι κάποτε θα μου χρησιμεύσουν ως όπλα. Αλλά και πάλι ο χειρότερος εχθρός μπορεί να αποδειχτεί ακόμη και το έξυπνο, δημιουργικό μυαλό σου.
Είναι ωραίο να βλέπεις την πραγματικότητα εντελώς διαφορετική. Με μια ωραία δημιουργία μπορεί να καταστραφεί η ζωή σου ή να κάνεις μια χάλια δημιουργία ενώ την έχεις φαντασιωθεί αλλιώς. Αυτό που μπορεί να σου στρέψει το μυαλό αλλού, και πάλι όμως πυρακτώνοντάς το, είναι ο έρωτας. Κανένα άλλο συναίσθημα, καμιά ιδεολογία, μόνον ο έρως. Ετσι τρυγάς τη ζωή.
• Ακόμη κι αν φτάνετε στα άκρα;
Τι σημαίνει όρια στην ηλικία μου; Τα αληθινά άκρα τα φτάνεις όταν δεν το καταλαβαίνεις. Η συνείδηση είναι γνώρισμα του ενήλικα. Το βασικό σε κάποιον που είναι πρωτοπόρος είναι να μην το ξέρει. Γιατί αν το ξέρει δεν είναι, απλώς μιμείται την πρωτοπορία.
Οπως ο αληθινά τρελός δεν ξέρει ότι δεν είναι ο Μέγας Ναπολέων. Θα ήθελα έναν κόσμο ποιητικό, τη μοναδικότητα του μποέμ, του ακραίου, του επαναστάτη. Στο βάθος είμαι ένας δειλός άνθρωπος. Φοβάμαι διάφορα, όπως τις αρρώστιες.
Από την άλλη είμαι άνθρωπος των παθών, θέλω να ακούω αίμα να κυλάει στις φλέβες μου όχι χλωροφύλλη. Ξέρω ότι μπορεί να με οδηγήσουν στη φωτιά. Ομως αν δεν ρισκάρω, δεν αναπνέω. Θα μου πεις: θέλεις να γκρεμιστείς; Σίγουρα όχι. Αλλά αν χρειαστεί να λιώσουν τα φτερά μου, ας λιώσουν.
• Εχει ξεκινήσει ένας διάλογος γύρω από το τι Φεστιβάλ θέλουμε. Εσείς πώς το θέλετε;
Πιστεύω ότι η Επίδαυρος πρέπει να παρουσιάζει θέαμα που θα έλκει τον τουρίστα, τον τσοπάνη, την κοσμική κυρία, τον διανοούμενο, τον 15άρη έφηβο. Το θέατρο να παραμείνει προσανατολισμένο στη μάζα, αλλά όχι φτηνιάρικα, όχι ως καραγκιόζ μπερντές.
Αλλά ούτε με τις «Ευτυχισμένες μέρες», όπου πρέπει να κάνεις περισχοίνιση στο μισό θέατρο, ούτε με μια πειραματική βέλγικη παράσταση. Μπέκετ να κάνεις στην Πειραιώς 260.
Οποιος ζητάει την Επίδαυρο να ξέρει ότι ζητάει ένα θέατρο δέκα χιλιάδων θεατών, δεν απευθύνεται σε χίλιους. Αν πάει δηλαδή ο Λιγνάδης να ξέρει ότι διεκδικεί την παρουσία πολλών, αλλιώς να παίξει στο Βios…
• Ομως μια τέτοια αντίληψη δεν μπορεί να οδηγήσει στην έφοδο του λαϊκισμού;
Και ο ελιτισμός έχει τον κίνδυνό του. Θα ήθελα η Επίδαυρος με την ενέργεια που εκπέμπει ως χώρος, να ξαναγίνει ένα πλουραλιστικό γεγονός. Καλλιτεχνικό αλλά και κοσμικό, τουριστικό.
Να έχει αίγλη όχι λαϊκισμό, να θέλουν να έρχονται όλοι. Να βλέπω τη Μαριάννα Λάτση και δίπλα της ένα βοσκό από το Λυγουριό. Θα πουν κάποιοι ότι αυτό είναι σε βάρος του ψαγμένου θεάματος; Ας είναι λοιπόν.
• «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» τον χειμώνα με μια πρωτότυπη διανομή.
Επειτα από ώριμη ή… ανώριμη σκέψη έχω τους βασικούς ήρωες στην ηλικία του έργου. Στον Σέξπιρ ο Ρωμαίος είναι 15 και η Ιουλιέτα είναι 13 ετών. Εχουν μια καθαρή αδεξιότητα στον λόγο, την ποίηση του Διονύση Καψάλη, όπως ένα παιδί προσπαθεί να πει το ποίημα στο σχολείο.
Αν και δεν πολυκαταλαβαίνει τα λόγια απαγγέλλει με ζέση. Παίζουν όπως ξέρουν να παίζουν μέχρι την πέμπτη πράξη όπου ενηλικιώνονται, ωριμάζουν θεατρικά.
Στον αντίποδα αυτής της αθώας νιότης που πρωτογνωρίζει τον έρωτα και πεθαίνει εξαιτίας του, αντιπαραβάλλεται το εφιαλτικό πλέγμα των μεγάλων: οι ενήλικες, καχύποπτοι, τερατόμορφοι, κουνημένοι, συμφεροντολόγοι φωτίζουν με την παρουσία τους το αγνό, το ρομαντικό ενός κόσμου ολοκληρωτικά αθώου.
Τον χειμώνα ήταν να κάνω το «Πέερ Γκιντ» στο Εθνικό Θέατρο αλλά για λόγους οικονομικούς μετακινήθηκε για την περίοδο 2017-2018 ως εναρκτήριο.
Η ελπίδα πρέπει να εμπνέει πράξεις
• Συμμερίζεστε το αίτημα κάποιων να παραιτηθεί η κυβέρνηση;
Δεν θα πήγαινα ξανά στο Σύνταγμα για κανένα λόγο. Ολα σήμερα είναι ποδηγετούμενα. Είμαστε μέρος της κρίσης, με μερίδιο ευθύνης μικρό ή μεγάλο είτε πράττοντας είτε αποδεχόμενοι. Η χώρα βαριά τραυματισμένη έχει χάσει τον βηματισμό της κι ούτε που τον αναζητεί.
Οι πολίτες στέκονται ακόμα σαστισμένοι. Ψάχνουμε ένα φωτάκι ελπίδας, το οποίο δεν πρέπει απλά να ανακαλυφθεί αλλά να εφευρεθεί. Η ελπίδα δεν είναι κάτι αόριστο, εμπνέει πράξεις. Το να παπαγαλίζω τη λέξη μοιρολατρικά δεν χρησιμεύει.
Ολοι ανεξαιρέτως, με οποιαδήποτε ιδεολογική άποψη, συνομολογούμε ότι το ωραίο πολλά υποσχόμενο άλλοθι που θα έφτιαχνε τα πάντα καταργήθηκε από την ίδια την πραγματικότητα. Θα είμαστε υπό έλεγχο, δεν πά’ να λέγεται ο πρωθυπουργός και Τσε Γκεβάρα…
Κρατάω τη χρησιμότητα αυτής της διαπίστωσης, μήπως και καταλάβουμε πια την αλήθεια. Φοβάμαι ότι θα αποτυπωθεί μεγαλύτερη άνοδος των ακροδεξιών κινημάτων, δεν εννοώ εκλογικά. Βλέπω μια βουβή άνοδό τους όχι ως κόμμα αλλά ως αντιδραστική ιδεολογία. Πόσοι πια να πιστεύουν στον Χίτλερ;… Πρόκειται για τη διαμαρτυρία του μέσου νοικοκυραίου στο μπάχαλο.
• Ωστε να επανέλθει η τάξη;
Ναι, είτε τη φέρει η Χρυσή Αυγή είτε το όποιο «Φούξια Απόγευμα» προκειμένου να σταματήσει το μπάχαλο της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής στη φτωχοποιημένη Ελλάδα. Βλέπω πάρκα που δεν μπορεί να περπατήσει κανείς γύρευε γιατί, ανασφάλεια και απειλές, λερούς δρόμους, σκοτάδια, αγέλαστους ανθρώπους φταίνε-δε φταίνε, άλλους να ψάχνουν στα σκουπίδια, Φεστιβάλ ν’ αλλάζουν για πλάκα. Δεν είναι μόνο η οικονομία, είναι και η αισθητική των πραγμάτων.
Είμαι προπονημένος να ζήσω και με λίγα. Δεν μεγάλωσα ούτε σε καλά ξενοδοχεία ούτε με ακριβά ρούχα. Εχω κοιμηθεί σε σουίτες αλλά και σε παγκάκια, έχω φορέσει ωραία ρούχα αλλά και κουρέλια. Βαρέθηκα πια την άρνηση.
Είναι εύκολο να βάζεις τρικλοποδιές, το δύσκολο είναι να κατασκευάσεις κάτι. Υπάρχει ο κίνδυνος να περιφέρουμε επί χρόνια άπραγοι την ιερή οργή τού «φτάνει πια». Κι όταν έρθει η ώρα της κάλπης, χωρίς διέξοδο, να ψηφίσεις ό,τι σε οδήγησε ως εδώ. Το να κλαδέψεις ένα φυτό θα σου πάρει ελάχιστα λεπτά. Για να βλαστήσει όμως θέλει χρόνια.
• Περισσεύει η άρνηση χωρίς καμιά πρόταση;
Νομίζω ότι κάτι αναπάντεχο, κάτι απρόβλεπτο θα συμβεί επιμένοντας αυτιστικά στην άρνηση. Είναι ωραίο να κοιτάς τον ουρανό πατώντας όμως στη γη.
Ας εφεύρουμε το καινούργιο γνωρίζοντας φυσικά ότι αυτό το χώμα είναι μπετόν, δεν θα βλαστήσει τίποτα πάνω του. Βεβαίως έχουν βλαστήσει οι Ελληνες και στο μπετόν. Αλλά ας ομολογήσουμε ότι πρόκειται περί μπετόν. Μην το βαφτίζεις χώμα για να γίνεις ευχάριστος. Μη μας κοροϊδεύετε άλλο…
ΙNFO: Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, 15-16 Ιουλίου, «Αντιγόνη» του Σοφοκλή.
- Μετάφραση: Δημήτρης Μαρωνίτης. Σκηνοθεσία: Στάθης Λιβαθινός. Σκηνικά-Κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου.
- Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου. Μουσική: Χαράλαμπος Γωγιός.
- Κίνηση: Πολίν Ουγκέ.
- Παίζουν: Μπέτυ Αρβανίτη, Δήμητρα Βλαγκοπούλου, Κώστας Καστανάς, Αντώνης Κατσαρής, Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη, Μαρία Κωνσταντά, Δημήτρης Λιγνάδης, Βασίλης Μαγουλιώτης, Νίκος Μπουσδούκος, Αστέρης Πελτέκης, Μαρία Σκούντζου, Ευτυχία Σπυριδάκη, Λυδία Τζανουδάκη, Στέλα Φυρογένη, Αντωνία Χαραλάμπους, Γιάννης Χαρίσης. Μουσικοί επί σκηνής. Αλέξανδρος Μιχαηλίδης/Κώστας Τζέκος (κλαρινέτο), Γιάννης Γούναρης/Μάνος Βεντούρας (κόρνο), Γιάννης Καΐκης/Σπύρος Βέργης (τρομπόνι).
