Λένε ότι τις δύσκολες εποχές κρίσης οι άνθρωποι γίνονται ρετρό. Βουτάνε στο παρελθόν, σε αυτά που δεν έχουν ζήσει, αλλά τα έχει τυλίξει η αχλή του ρομαντισμού, της «γλυκιάς ζωής» άλλων, καλύτερων χρόνων.
Κάτι σαν την ταινία «Μεσάνυχτα στο Παρίσι», του Γούντι Αλεν, ο συγγραφέας ήρωας της οποίας ονειρεύεται να ζήσει στα χρόνια του 1920-1930, να γνωρίσει τα ινδάλματά του (τον Χέμινγουεϊ, τον Φιτζέραλντ, τη Γερτρούδη Στάιν) και να διασκεδάσει ακούγοντας διά ζώσης τον Κόουλ Πόρτερ.
Από την ταινία -και τις ονειροπολήσεις του ήρωα- περνούν και οι δικοί μου αγαπημένοι Ντεγκά, Γκογκέν και Πάμπλο Πικάσο, αλλά αυτοί δεν είναι του παρόντος.
Μια τέτοια ρετρό βουτιά είναι για μένα το μαυρόασπρο σινεμά του ’30 και του ’40, κυρίως το αμερικανικό και το βρετανικό, μια και το σινεμά άλλων χωρών είναι λιγότερο προσβάσιμο – σπάνια τα σχετικά αφιερώματα.
Αλλά και τις άλλες, δύσκολο να τις δεις πια. Το σύγχρονο, εντυπωσιακό Χόλιγουντ, με τα εφέ και τα μοντέρνα θέματα, έχει κατακλύσει τα πάντα.
Ωστόσο υπάρχει μία ταινία που, όσο και αν τα χρόνια κυλήσουν, όσο και αν η τεχνολογία εξελιχθεί, δύσκολα θα την ξεπεράσουν. Στα δικά μου μάτια, τα πενιχρά μέσα της εποχής επέτρεψαν να φτιαχτεί ένα μικρό αριστούργημα.
Πρωταγωνιστής ο Ντέιβιντ Νίβεν – πού τον θυμήθηκα τώρα αυτόν, θα μου πείτε, πεθαμένο άνθρωπο. Ομως, τον θαυμάζω απεριόριστα και δεν χάνω ευκαιρία να δω ταινίες του, ακόμη και όταν εμφανίζεται μόνο για λίγα λεπτά.
Πίσω στην ταινία: «Ζήτημα ζωής και θανάτου»* ή «Σκάλα για τον παράδεισο», όπως πρωτοπροβλήθηκε στις ΗΠΑ.
Η υπόθεση σχετικά απλή: σμηναγός της βρετανικής πολεμικής αεροπορίας, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, καλεί στη βάση. Το αεροπλάνο του έχει υποστεί πλήγματα κατά την αποστολή του στη Γερμανία, έχει πάρει φωτιά, καίγεται και θα πέσει. Θα πηδήξει χωρίς αλεξίπτωτο, λέει. Η ασυρματίστρια με την οποία μιλά καταλαβαίνει το μάταιο της προσπάθειας και του δίνει κουράγιο έως ότου τον χάνει από τη γραμμή.
Ο αεροπόρος όμως σώζεται, συναντά την ασυρματίστρια και, όπως θα καταλάβατε, την ερωτεύεται. Και τότε όλα αλλάζουν: δέχεται την επίσκεψη ενός νεκρού, ο οποίος του ανακοινώνει ότι κατά λάθος βρίσκεται στη Γη, ότι θα έπρεπε να έχει πεθάνει. Μάλιστα, έχει ελάχιστο χρόνο να χαιρετήσει όσους αγαπά, διότι η θέση του είναι στον παράδεισο.
Αλλά ο πιλότος είναι ευτυχισμένος, δεν θέλει να φύγει. Αποφασίζει να κάνει έφεση στον θάνατο και να παραστεί σε ένα επουράνιο δικαστήριο, όπου θα κριθεί η υπόθεσή του, με δικαστές, εισαγγελείς και μάρτυρες, όλους, αρνητικά διακείμενους απέναντί του. Αν χάσει, θα πρέπει να ανέβει τη σκάλα σε σχήμα σπείρας που οδηγεί στην άκρη του γαλαξία και μακριά απ’ ό,τι ονειρεύεται…
Ολα τα παραπάνω δεν είναι παρά οράματα, φυσικά, τα οποία έχει προκαλέσει μια σοβαρή εγκεφαλική βλάβη από παλιό τραύμα, η οποία μπορεί να διορθωθεί μόνο με μια εξαιρετικά επικίνδυνη χειρουργική επέμβαση. Στη διάρκεια αυτής της επέμβασης εξελίσσεται και η ακροαματική διαδικασία που κρίνει το μέλλον του.
Δεν θα σας πω τι γίνεται στο τέλος, ίσως να το φαντάζεστε. Ομως, εάν ποτέ τη δείτε, αφήστε το μυαλό σας καθαρό από τα εντυπωσιακά χρώματα στα οποία έχετε συνηθίσει, που αναπαράγουν κάθε λεπτή απόχρωση, και τον τέλειο dolby ήχο των σύγχρονων σινεμά και των τηλεοράσεων υψηλής ευκρίνειας.
Αφεθείτε στις απλές, ειλικρινείς και χωρίς φανφάρες ερμηνείες των ηθοποιών, στο σεναριακό εύρημα που εκφράζει τη δύναμη που κρύβει ο άνθρωπος μέσα του, αλλά και στο υπέροχο μαυρόασπρο του φιλμ. Αν σκεφτείτε ότι μοιάζει να περιέχει κάτι σαν μαργαριταρένιο ασημί, δεν κάνετε λάθος, δεν πάσχετε από αθεράπευτο ρομαντισμό.
Αυτό ακριβώς το ασημί το πέτυχαν οι δημιουργοί του φιλμ, ενώ δοκίμαζαν τρόπους να φτιάξουν έγχρωμες ταινίες…
*«A matter of life and Death», 1946, σε σενάριο-σκηνοθεσία-παραγωγή Michael Powel και Emeric Pressburger
