Τους βλέπουμε να συζητούν με αγωνία για την επικείμενη δίκη τους, που μπορεί να τους καταδικάσει για διακίνηση σε πολλά χρόνια φυλακή ακόμα, πριν κλείσουν καλά καλά τα 18 τους χρόνια.
Τους ακούμε να στενοχωριούνται για τους δικούς τους, για τη μητέρα του ενός που έπαθε έμφραγμα, όταν άκουσε πως είναι στη φυλακή ο γιος της, για την οικογένεια του άλλου που περιμένει χρήματα, για να μπορέσει να ζήσει πίσω στο Ιράκ.
Τους βλέπουμε να μιλούν στο τηλέφωνο με τις μανάδες τους, ν’ ακούνε τα νέα για τον σκοτωμό ενός φίλου, για την καταστροφή της γειτονιάς στο Κομπάνι, έπειτα ν’ ακούν τη μητέρα να τηλεφωνεί από προσφυγικό καταυλισμό στην Τουρκία.
Διακρίνουμε στο πρόσωπο των Ελλήνων αστυνομικών και δικαστών την καχυποψία, την ετοιμότητα να καταδικάσουν, όπως βλέπουμε στο πρόσωπο της κοινωνικής λειτουργού της φυλακής τη διάθεσή της να τους παρασταθεί.
Πρεμιέρα
Μέσα από την ιστορία του Αλσαλέχ από τη Συρία και του Τζασίμ από το Ιράκ, που γίνονται φίλοι στις Φυλακές Ανηλίκων του Βόλου, το βραβευμένο ντοκιμαντέρ της Μαριάννας Οικονόμου «Ο πιο μακρύς δρόμος», που έκανε πρεμιέρα στην Ελλάδα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (χθες στην αίθουσα «Ολύμπιον» και αύριο στις 1.30 το μεσημέρι στην αίθουσα «Σταύρος Τορνές», στην Αποθήκη 1 στο Λιμάνι), καταφέρνει να φωτίσει άγνωστες πτυχές της πορείας των προσφύγων προς την Ευρώπη και να λύσει απορίες με μοναδική απλότητα και ευαισθησία.
Στο τέλος της ταινίας, ο θεατής είναι σε θέση να γνωρίζει, γιατί φεύγουν από την περιοχή τους ή από την Τουρκία οι πρόσφυγες, γιατί δεν θέλουν να μείνουν στην Ελλάδα, γιατί αναγκάζονται να πάρουν τον δρόμο της παρανομίας, γιατί πέφτουν κάποιοι από αυτούς θύματα των διακινητών, αλλά και του ελληνικού κράτους, στην προσπάθειά του -υποτίθεται- να τα βάλει με τα κυκλώματα διακίνησης.
Εκατοντάδες φυλακισμένοι
Αλλοι 120 υπόδικοι για διακίνηση βρίσκονταν στις Φυλακές Ανηλίκων του Βόλου την περίοδο που γυριζόταν το ντοκιμαντέρ, από το 2014 μέχρι τις αρχές του 2015, όπως μας λέει η σκηνοθέτρια Μαριάννα Οικονόμου.
Κι αν σήμερα έχουν μειωθεί περίπου στους μισούς, ύστερα από τον νόμο Παρασκευόπουλου για την αποσυμφόρηση των φυλακών, υπάρχουν εκατοντάδες άλλοι φυλακισμένοι με την κατηγορία της διακίνησης, με βαρύτατες ποινές μέχρι και 25 χρόνια.
Ισως η πιο τραγική περίπτωση να είναι ο Σύρος που κατηγορήθηκε ότι οδηγούσε τη βάρκα που ναυάγησε στο Φαρμακονήσι και έχει καταδικαστεί σε φυλάκιση 135 χρόνων, αν και το ναυάγιο συνέβη ενώ η βάρκα βρισκόταν υπό την επιχειρησιακή ευθύνη του ελληνικού Λιμενικού, που έκανε επιχείρηση διάσωσης, όπως ισχυρίζεται το ίδιο, ή επαναπροώθησης, όπως ισχυρίζονται οι πρόσφυγες που επέζησαν (η υπόθεση τέθηκε στο αρχείο από την ελληνική Δικαιοσύνη).
Στις περισσότερες περιπτώσεις, πρόκειται για πρόσφυγες που αναζητούσαν προστασία στην Ευρώπη, αλλά βρέθηκαν να κρατούν τα κουπιά ή τη μηχανή της βάρκας, με αντάλλαγμα να κάνουν δωρεάν το ταξίδι ή, σε άλλες περιπτώσεις, υποκύπτοντας στον εκβιασμό των πραγματικών διακινητών.
Αυτή είναι η περίπτωση του Τζασίμ, που συνελήφθη να οδηγεί μια βάρκα με πρόσφυγες στο ποτάμι του Εβρου.
Είχε ήδη αποβιβάσει μια ομάδα και επέστρεφε στην τουρκική όχθη να πάρει τους υπόλοιπους, επειδή -όπως λέει- ο διακινητής είχε κρατήσει τα πράγματά του και τον είχε απειλήσει ότι θα τους πετάξει τις γυναίκες στη θάλασσα.
Στη φυλακή
«Υπάρχουν πολλά ζητήματα με τις δίκες των διακινητών. Τα δικαστήρια δεν εξετάζουν σοβαρά την ανηλικότητα του κατηγορουμένου, πολλά παιδιά φτάνουν στο δικαστήριο χωρίς να έχουν δικηγόρο, δεν υπάρχουν κατάλληλοι διερμηνείς. Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων συζητήσαμε πολύ το θέμα με τα παιδιά. Για τους περισσότερους, οι διακινητές είναι καλοί άνθρωποι, είναι αυτοί που τους διευκολύνουν να κάνουν το ταξίδι, δεν θα μπορούσαν να φύγουν μόνοι τους. Συνήθως, οι πρώτοι διακινητές είναι από το ίδιο το χωριό, στη συνέχεια το κύκλωμα διευρύνεται. Στην κορυφή της πυραμίδας υπάρχει ο αρχηγός, που διαχειρίζεται τα χρήματα, οι άλλοι παίρνουν πολύ λίγα. Αυτόν δεν τον ξέρει κανείς», μας λέει η Μαριάννα Οικονόμου.
Διάβασε το βιβλίο «Στο σχολείο ξεχνώ τη φυλακή», με αφηγήσεις ανήλικων κρατούμενων μεταναστών από το μάθημα που κάνει στη φυλακή ο καθηγητής Κώστας Μάγος και πήρε την ιδέα για το ντοκιμαντέρ.
Χρειάστηκαν έξι μήνες, προκειμένου να δοθεί η άδεια από το υπουργείο Δικαιοσύνης, χάρη σε στελέχη του υπουργείου που έβλεπαν με ανησυχία τις φυλακές να πλημμυρίζουν με ανήλικους πρόσφυγες.
Δόθηκε άδεια για 10 επισκέψεις, από το πρωί μέχρι το βράδυ, στις οποίες η κ. Οικονόμου μαζί με τον καμέραμαν κατέγραφαν τα πάντα, χωρίς να γνωρίζουν τη γλώσσα και έχοντας να κερδίσουν την εμπιστοσύνη της διοίκησης και του προσωπικού.
«Ο διερμηνέας θα χάλαγε τη φυσικότητα. Το υλικό το κατάλαβα στη διαδικασία του μοντάζ. Ομως, στα γυρίσματα, ενώ δεν καταλάβαινα αρκετά από αυτά που έλεγαν και κάποια μου τα εξηγούσαν εκ των υστέρων οι ίδιοι, νομίζω ότι άρχισα να τους νιώθω. Ιδίως, όταν μια μέρα τούς είδα να τηλεφωνούν στους γονείς και κατάλαβα πόσο σημαντικό ήταν γι’ αυτούς», λέει η κ. Οικονόμου.
Στο δικαστήριο
Η άλλη μεγάλη επιτυχία του ντοκιμαντέρ είναι ότι η Μ. Οικονόμου εξασφάλισε άδεια να κινηματογραφήσει τη δίκη στο δικαστήριο της Κομοτηνής.
Αλλά η πιο συγκλονιστική στιγμή ήταν, όταν ένα βράδυ, μετά το κλείσιμο της φυλακής, η σκηνοθέτρια και ο καμέραμαν ανέβηκαν στην ταράτσα.
«Ακούγαμε τις φωνές των φυλακισμένων από τα κελιά τους. Αλλοι φώναζαν ο ένας στον άλλον, άλλοι προσεύχονταν, ένας φώναζε “πού είσαι, ρε μάνα, πού είσαι, ρε πατέρα;”. Εβγαινε πολύς πόνος, ήταν μια στιγμή ανατριχιαστική», λέει η σκηνοθέτρια.
◼ Η ταινία έχει βραβευτεί στο 58ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Λιψίας και έχει προβληθεί από το γαλλογερμανικό κανάλι ARTE. Στην Αθήνα θα προβληθεί στις 22 Απριλίου (Γαλλικό Ινστιτούτο) και στις 24 Απριλίου (Δαναός) στο πλαίσιο του CineDoc.
