Το «Γκουαντάναμο» του Σάββα Ξηρού επί σκηνής

Τελικά, το Εθνικό Θέατρο κατάφερε, χωρίς ούτε και το ίδιο να το καταλάβει πώς, να βρεθεί στη δίνη ενός «σκανδάλου» με μια παράσταση στην Πειραματική του Σκηνή που έσκυψε με ενδιαφέρον πάνω στο βιβλίο του Σάββα Ξηρού «Η μέρα εκείνη…». Εκείνο το οποίο ο έγκλειστος τρομοκράτης χαρακτηρίζει «Μια μαρτυρία από το δικό μας Γκουαντάναμο».

Πρόκειται για την παράσταση «Ισορροπία του Nash», της οποίας τη δραματουργική και σκηνοθετική ευθύνη έχει η Πηγή Δημητρακοπούλου. Ξεκίνησε την πορεία της στις 15 Ιανουαρίου ήσυχα και απλά. Το δελτίο Τύπου που στάλθηκε ανέφερε μόνο ότι «με αφορμή τους “Δίκαιους” του Αλμπέρ Καμί, λογοτεχνικά κείμενα, αλλά και την υπόθεση της “17 Νοέμβρη”» συντίθεται ένα νέο έργο «για τη δικαιοσύνη, την αυτοδικία και την τρομοκρατία στην πρόσφατη ελληνική ιστορία». Ποιος θα είχε αντίρρηση;

Μια προσεκτικότερη ματιά, όμως, στο σάιτ του Εθνικού αποκάλυπτε τη συγγραφική συνεισφορά όχι κάποιου ανώνυμου «πρακτικογράφου» από τη δίκη της 17Ν, αλλά του ίδιου του -πληθωρικού σε όλα του- Σάββα Ξηρού. Και δεν ήταν κάποιο πολιτικό του κείμενο (έχει γράψει, άραγε;) αλλά η μαρτυρία του για τα όσα υποστηρίζει ότι υπέστη στα χέρια της αστυνομίας και των γιατρών στον «Ευαγγελισμό».

Eπιπλέον, η καταγγελία του Ξηρού για το «ελληνικό Γκουαντάναμο» αποκτά στην παράσταση την πιο απροσδόκητη παρέα: αποσπάσματα από τους «Δίκαιους». Το θεατρικό έργο του Αλμπέρ Καμί αναφέρεται μεν σε γνωστή τρομοκρατική ομάδα στη Ρωσία του 1905, αλλά ούτε κατά διάνοια δεν θα μπορούσε η πένα του διάσημου ουμανιστή φιλοσόφου να καταλήξει σε εξύμνηση της βίας.

Αυτό είναι, υποστηρίζει τώρα το Εθνικό, αλλά και η σκηνοθέτρια, και το γενικό μήνυμα της παράστασης. Οτι η ανθρώπινη ζωή είναι ιερή και καμία ιδεολογία δεν έχει δικαίωμα να την αφαιρεί.

Δύο απορίες, όμως, δημιουργούνται:

• Η πρώτη (που θα απαντηθεί από τους κριτικούς) είναι πώς λειτουργεί η θεατρική σύνθεση μιας καταγγελίας της βίας (Αλμπέρ Καμί) και μιας καταγγελίας του ελληνικού κράτους (Ξηρός);
• Η δεύτερη αφορά όλους μας. Μήπως το Εθνικό Θέατρο και η σκηνοθέτρια, θέλοντας να τονίσουν το αυτονόητο, ότι δηλαδή ακόμα και οι τρομοκράτες δικαιούνται προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων τους και μιας δίκαιης ανάκρισης και δίκης, συντάχθηκαν με τη θέση του Σάββα Ξηρού; Ακόμα κι αυτό θα ήταν δικαίωμά τους. Ακόμα κι ένα Εθνικό Θέατρο σε μια ανοιχτή και δημοκρατική χώρα μπορεί να στηλιτεύει τα κακώς κείμενα. Να κάνει αντίσταση.

Αν όμως το Εθνικό Θέατρο και η σκηνοθέτις πιστεύουν όντως ότι ο Σάββας Ξηρός είναι θύμα της ελληνικής Δικαιοσύνης, ας βγουν να το πουν καθαρά και να υπερασπιστούν την ελευθερία της τέχνης.

Η Πηγή Δημητρακοπούλου, στη συνέντευξη που μας έδωσε, δεν μασάει τα λόγια της. Το Εθνικό Θέατρο, όμως, με τη δική του ανακοίνωση, στρέφει τη συζήτηση αλλού. Υπερασπίζεται τη στράτευσή του εναντίον της βίας και της τρομοκρατίας. Μα ποιος αμφέβαλλε ποτέ γι’ αυτήν;

Τι απαντά το Εθνικό

«Καμιά ιδέα δεν μπορεί να δικαιολογήσει εγκλήματα εναντίον της ανθρώπινης ζωής», με αυτή τη φράση τελειώνει το κείμενο της παράστασης η «Ισορροπία του Nash». Και αυτό είναι το μήνυμα που «παίρνουν μαζί τους» οι θεατές της παράστασης.

Η συγκεκριμένη παράσταση με την ευθύνη της σκηνοθέτιδας Πηγής Δημητρακοπούλου χρησιμοποιεί ως devised theatre αποσπάσματα από τους «Δίκαιους» του Αλμπέρ Καμί καθώς και αποσπάσματα από το βιβλίο του Σάββα Ξηρού για να καταδείξει την πανανθρώπινη ιδέα ότι η βία δεν είναι λύση.

Η δικαιοσύνη δίκασε για πάντα τους εγκληματίες–τρομοκράτες. Το θέατρο σαν τέχνη δεν έρχεται να ξαναδικάσει αλλά να αναδείξει καίρια ανθρώπινα προβλήματα. Είναι χώρος δημόσιου διαλόγου.

Η Πειραματική Σκηνή ως τόπος έρευνας νέων καλλιτεχνών οφείλει να καταπιάνεται και με επικίνδυνα θέματα ακόμη και αν πατάει στην κόψη του ξυραφιού.

Πηγή Δημητρακοπούλου, σκηνοθέτις της παράστασης

Ο κόσμος δεν αλλάζει με τα όπλα

Η σκηνοθέτις της παράστασης του Εθνικού, η Πηγή Δημητρακοπούλου, είναι από τα πιο σεμνά και χαμηλόφωνα πρόσωπα της καλλιτεχνικής οικογένειας. Δεν είχε ούτε μια φωτογραφία της να μας στείλει. Ηταν πάντα έτσι, ακόμα κι όταν υπέγραφε στην τηλεόραση σειρές που εκτός από τεράστια τηλεθέαση, γνώριζαν και μεγάλη καλλιτεχνική επιτυχία («Η αίθουσα του θρόνου», «Το Δέκα»).

• Ειλικρινά δεν φανταζόσασταν ότι θα προκαλέσετε θόρυβο;

Σε καμία περίπτωση. Για μια ιστορία που έχει τελειώσει εδώ και χρόνια; Οι άνθρωποι έχουν κάνει τα εγκλήματά τους, έχουν καταδικαστεί.

• Το θέμα της παράστασης ποιο ακριβώς είναι;

Το πρώτο μέρος, που βασίζεται στους «Δίκαιους» του Αλμπέρ Καμί, έχει σχέση με θέματα βίας και τρομοκρατίας. Το δεύτερο, που βασίζεται στο βιβλίο του Σάββα Ξηρού, έχει να κάνει καθαρά με τα ανθρώπινα δικαιώματα, ούτε με την ιδεολογία ούτε με τις πράξεις της 17Ν.

• Ο Καμί είναι ένας συγγραφέας και φιλόσοφος πασίγνωστος για τη στάση του εναντίον της βίας και της τρομοκρατίας. Ο Ξηρός είναι ακριβώς το αντίθετο. Πώς συνυπάρχουν;

Ο Ξηρός δεν είναι ούτε φιλόσοφος ούτε συγγραφέας. Εχει γράψει τη μαρτυρία του από αυτά που συνέβησαν στη διάρκεια της κράτησής του, με τον τρόπο που ο ίδιος τα αντιλήφθηκε και, άλλωστε, καταγράφονται και στα πρακτικά της δίκης. Δεν θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω κάποιο άλλο κείμενο σε μια παράσταση που ξεκινούσε από το θέμα της τρομοκρατίας.

• Δεν σκεφτήκατε ότι υπάρχει μεγάλη ευαισθησία σε μερίδα της ελληνικής κοινωνίας για τα εγκλήματα της 17Ν; Το αίμα είναι ακόμα νωπό.

Μα εγώ δεν μιλάω καθόλου για τη δράση της οργάνωσης, δεν με αφορά η δράση της, με αφορούν μόνο οι άνθρωποι.

• Δηλαδή, ο Σάββας;

Ναι, ως ένα παράδειγμα ανθρώπου που υπέστη παραβιάσεις των δικαιωμάτων του.

• Ενστερνίζεστε, δηλαδή, την άποψή του;

Στον βαθμό που βρήκα τις ίδιες καταγγελίες και στα πρακτικά της δίκης.

• Από τους δικούς του ανθρώπους;

• Αρα η παράσταση είναι και μια υπεράσπιση του Σάββα Ξηρού;

Να τον υπερασπιστώ ως τι; Εχει καταδικαστεί δεν ξέρω κι εγώ πόσες φορές ισόβια. Δεν δικάζεται. Εχει τελειώσει η δίκη του.

• Τότε δικαιώνει την άποψή του ότι υπέστη κακοποίηση και ότι η Ελλάδα δεν είναι κράτος δικαίου.

Δεν είναι ο μόνος που στερήθηκε στην Ελλάδα τα δικαιώματά του. Απλώς χρησιμοποιώ ένα ακραίο παράδειγμα.

• Το κοινό πώς αντιδρά;

Ανάλογα. Υπάρχουν, πάντως, μεγάλοι άνθρωποι που μου είπαν ότι θέλουν να το ξαναδούν με το παιδί τους. Σε ένα νέο παιδί αυτό που θα έλεγε η παράσταση είναι ότι η τρομοκρατία δεν είναι ο δρόμος.

• Το πιστεύετε κι εσείς;

Βεβαίως, εννοείται. Σε καμία περίπτωση δεν πιστεύω σ’ αυτού του είδους τη δράση. Το είχα ξεκαθαρίσει σε συνεντεύξεις μου πολύ πριν ξεσπάσει ο θόρυβος. Πιστεύω πραγματικά ότι ο μόνος τρόπος να επηρεάσεις τον κόσμο προς το καλύτερο είναι η παιδεία και η προσωπική σου συνειδητοποίηση. Σε καμία περίπτωση ο κόσμος δεν αλλάζει με τα όπλα.

Αλλωστε, έχουμε φοβερά παραδείγματα, η Ιστορία μάς διδάσκει ότι τα όπλα δεν έφεραν ποτέ κανένα αποτέλεσμα σε καμία χώρα. Συνήθως γίνεται το αντίθετο. Το λέμε και στην παράσταση, ότι λόγω της ύπαρξης των οργανώσεων αυτών ψηφίζονται κάποιοι σκληροί νόμοι που έχουν αντίκτυπο σε μας, τους απλούς πολίτες. Αυτό είναι που με ενδιαφέρει, γιατί έτσι κι αλλιώς τα μέλη τους έχουν κάνει τόσα εγκλήματα, που δεν χρειάζονται αντιτρομοκρατικούς νόμους για να καταδικαστούν. Εμάς τους υπόλοιπους είναι που θίγουν οι νόμοι αυτοί.

• Πώς ήταν όταν μιλούσατε με τον Σάββα Ξηρό;

Περίεργα. Βέβαια, μιλούσαμε για το βιβλίο του και πώς θα κάνω τη μεταφορά, γιατί μου έδωσε την έγκριση να το χρησιμοποιήσω χωρίς να ζητήσει τίποτα. Ενας άνθρωπος είναι ένας άνθρωπος, αυτό ένιωθα. Πόσο μάλλον που, εντάξει, δεν είναι καταζητούμενος, αλλά πληρώνει για τα εγκλήματα που έχει κάνει. Και φυσικά του είπα ότι διαφωνώ με τη βία.

• Πώς νιώθετε τώρα με όλο αυτόν τον θόρυβο γύρω από την παράστασή σας;

Χάλια, πάντα ήθελα να κρατάω ένα χαμηλό προφίλ, να βρίσκομαι στη σκιά και ξαφνικά…

• Ηταν τελικά δική σας ιδέα ή παραγγελία από την Πειραματική Σκηνή του Εθνικού;

Μου προτάθηκε πάνω σε μια συζήτηση με τους Πρόδρομο Τσινικόρη και Ανέστη Αζά, τους διευθυντές της. Θεώρησα ότι έχει ενδιαφέρον.