Οπτικοακουστικός εγγραμματισμός και αισθητική παιδεία

Πεποίθησή μου είναι ότι η εισαγωγή του κινηματογράφου στο σχολείο αποτελεί επιτατική ανάγκη. Αφορά την προετοιμασία των μελλοντικών πολιτών για την ενσυνείδητη και ενεργό συμμετοχή τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι, με βάση το νέο δεδομένο της όλο και πιο κεντρικής θέσης της οπτικοακουστικής επικοινωνίας στις σύγχρονες κοινωνίες.

Συνεπώς, η χρησιμότητά της υπερβαίνει κατά πολύ την προετοιμασία των μελλοντικών επαγγελματιών του κινηματογράφου, λειτουργία που επιτελεί η τριτοβάθμια εκπαίδευση, όπως το Τμήμα Κινηματογράφου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου. Ακολουθούν κάποιες πρώτες παρατηρήσεις για τη χαρτογράφηση του τρόπου εισαγωγής του κινηματογράφου στο σχολικό σύστημα.

Πρώτον, ο όρος «κινηματογράφος» συνενώνει δύο σημασίες. Από τη μια, δηλώνει την οπτικοακουστική γλώσσα, δηλαδή τον τρόπο έκφρασης που χρησιμοποιεί ως μέσο την κινούμενη εικόνα, με ή χωρίς προσθήκη ήχου. «Κείμενα» αυτής της γλώσσας δεν είναι μόνο οι κινηματογραφικές ταινίες, μυθοπλασίας ή τεκμηρίωσης, αλλά και οι τηλεοπτικές εκπομπές, οι ειδήσεις, τα διαφημιστικά σποτ, τα βιντεοκλίπ, τα βιντεοπαιχνίδια.

Η γνώση αποκωδικοποίησης του τρόπου κατασκευής και λειτουργίας των οπτικοακουστικών κειμένων είναι απαραίτητη στους σύγχρονους πολίτες, ώστε να μη γίνονται ασυνείδητοι δέκτες ιδεολογικών και άλλων μηνυμάτων. Από την άλλη, ο όρος «κινηματογράφος» δηλώνει την τέχνη του κινηματογράφου. Η τέχνη αυτή είναι για την οπτικοακουστική γλώσσα ό,τι η λογοτεχνία για μια γραπτή γλώσσα.

Ο κινηματογράφος ως τέχνη είναι ένας θησαυρός πολιτισμικού πλούτου, ενώ συγχρόνως αποτελεί το βασικό πεδίο πειραματισμού και καινοτομίας για την οπτικοακουστική γλώσσα. Συνεπώς, η εξοικείωση με αυτόν αποτελεί τόσο μέσο γενικής καλλιέργειας όσο και είσοδο στην καινοτόμο χρήση της οπτικοακουστικής γλώσσας.

Δεύτερον, όπως συμβαίνει με κάθε γλώσσα, η χρήση της οπτικοακουστικής γλώσσας προϋποθέτει τις αλληλένδετες γνώσεις αποκρυπτογράφησης και παραγωγής μηνυμάτων. Με άλλα λόγια, οι μαθητές πρέπει να διδαχθούν όχι μόνο οπτικοακουστική «ανάγνωση», αλλά και οπτικοακουστική «γραφή».

Να σημειωθεί ότι η παραγωγή οπτικοακουστικού μηνύματος δεν περιορίζεται στην καλλιτεχνική δημιουργία, παρά το ότι η δημιουργική χρήση του μέσου αποτελεί την καλύτερη είσοδο σε αυτό. Οι σημερινοί μαθητές παράγουν ήδη οπτικοακουστικά μηνύματα με τη χρήση των κινητών, των υπολογιστών και των άλλων συσκευών τους. Αυτό που χρειάζεται να μάθουν είναι η «εγγράμματη» χρήση τους.

Τρίτον, η ουσιαστική ενσωμάτωση του κινηματογράφου στο σχολικό πρόγραμμα οφείλει να είναι «οριζόντια». Να μην περιοριστεί, δηλαδή, στην προσθήκη ενός εξειδικευμένου μαθήματος, αλλά να αρθρωθεί με τη διδασκαλία:

• α) των άλλων τεχνών, και ειδικά των εικαστικών,
• β) των νέων μέσων και τεχνολογιών και
• γ) των υπόλοιπων μαθημάτων, όχι ως απλή εικονογράφηση, αλλά ως τρόπος μάθησης.

Τέλος, η «κάθετη» ενσωμάτωση του κινηματογράφου σε όλες τις βαθμίδες της σχολικής εκπαίδευσης από το νηπιαγωγείο ώς το λύκειο, οφείλει ασφαλώς να προσαρμόζεται στις ανάγκες και δυνατότητες της κάθε ηλικιακής ομάδας, και να παίρνει διαφορετικές μορφές: από τα δημιουργικά παιχνίδια ώς την κατασκευή ταινίας, από την εξοικείωση με τον πλούτο του κινηματογράφου έως τη γνώση των οπτικοακουστικών κωδίκων.

Αξιοποιώντας την εγχώρια και διεθνή εμπειρία, και με διάθεση γενναίων καινοτομιών, ας επιχειρήσουμε να αρθρώσουμε το σχολείο του μέλλοντος. Ενα σχολείο που, πρώτα από όλα, θα βοηθά τους μαθητές να χτίσουν τον εαυτό τους, που θα τους εξοπλίζει με τη γνώση του πώς να μαθαίνουν και την ικανότητα να κρίνουν. Δεξιότητες απαραίτητες στην εξεύρεση εργασίας σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο τοπίο, που όμως υπερβαίνουν αυτή την ανάγκη.

Δεξιότητες που αποτελούν βάση για την ενσυνείδητη και ενεργή συμμετοχή στα κοινά, αλλά και για μια ζωή με νόημα. Σε αυτό το πλαίσιο τοποθετείται η διττή στόχευση της εισαγωγής του κινηματογράφου στο σχολείο: ο οπτικοακουστικός εγγραμματισμός και η αισθητική καλλιέργεια.

* διδάκτορος Φιλοσοφίας και θεωρητικού του κινηματογράφου