Να μιλήσουμε για τα κοινά

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Ο χώρος και ο χρόνος των «από κάτω»

Πώς μπορούν να αντισταθούν οι ανήμποροι και απελπισμένοι, οι ταπεινοί και καταφρονεμένοι, οι κάθε λογής περιθωριακοί (όχι από δική τους επιλογή…) στην επίθεση που έχει εξαπολύσει εναντίον τους ο καπιταλισμός, την ώρα που έχει εξανεμιστεί κάθε μυρωδιά κοινωνικού κράτους και επικρατεί η αγορά και μόνον αυτή;

Οχι βέβαια αναμένοντας τον περίφημο σοσιαλισμό, ούτε προσκολλώμενοι σε σωτηριολογικές μεγάλες αφηγήσεις ανθρώπων που πρεσβεύουν τη δική τους, μία και μοναδική αλήθεια για την αλλαγή του κόσμου.

Οσο αυτοί θα αναμένουν, ο πραγματικός κόσμος (αγοραίος και κυνικός και αδίστακτος) θα απλώνει τα πλοκάμια του σε όλες τις μορφές κοινωνικής οργάνωσης, θα διαλύει κάθε κοινωνική συνοχή με αποτέλεσμα την κυριαρχία ολοκληρωτικών μορφών εξουσίας και τη μετάλλαξη των πολλών σε παρίες και αθύρματα.

Οσο μεταφέρουν στο μέλλον την «πραγματικότητα των προσδοκιών τους» τόσο το μέλλον θα αρχίσει να δείχνει αδιάντροπα το φασιστικό του πρόσωπο και τόσο θα γίνονται ευένδοτοι στην παραίτηση από κάθε μάχη, αλλά και στην αλλοτρίωσή τους και μετάλλαξή τους σε άβουλα όντα. Η εθελοδουλεία έχει και εδώ τις ρίζες της…

Ολοι αυτοί, για να μπορέσουν να διατηρήσουν μια στοιχειώδη δημοκρατική κοινωνικότητα, μια ελάχιστη αξιοπρέπεια (στέγη, τροφή, μόρφωση) καλούνται να προσπαθήσουν να αντιταχθούν στην αγορά που ελέγχει την (μη) οργάνωση της ζωής τους, όπως και στους λογής σωτήρες, δεξιούς και αριστερούς. Οπως αποδείχτηκε περίτρανα και από τις τελευταίες πολιτικές εξελίξεις στη χώρα μας, οι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι όλων των «χρωμάτων» ασχολούνται μόνο με τη διατήρηση του θώκου τους και όχι με τα προβλήματα των ασθενών κοινωνικών στρωμάτων.

Αυτό θα γίνει μόνο αν διεκδικήσουν τον δημόσιο χώρο (πλατείες, πάρκα, αρχαιολογικούς χώρους, εγκαταλελειμμένα σπίτια…) και αναγνωρίσουν σ’ αυτόν το αναφαίρετο δικαίωμά τους να επικοινωνούν και να ανακαλύπτουν νέους τρόπους ομιλίας και οργάνωσης της ζωής τους, μέσα στο ασφυκτικό σύστημα αλλά και στις νησίδες ελευθερίας που, αν οι ίδιοι θέλουν, μπορούν να ιδρύσουν και να τις αναπτύξουν· όταν αποφασίσουν ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι και δικά τους μεγέθη.

Για τους Μαρξ και Ενγκελς ο κομμουνισμός δεν είναι ένα ιδεώδες αλλά η πραγματική κίνηση, που λαμβάνει χώρα στο τώρα και στη βάση της κοινωνίας. Τα κοινά δεν είναι πράγματα αλλά κοινωνικές σχέσεις για την αναπαραγωγή της ζωής, πέρα από το κράτος και την εμπορευματική αγορά, μέσα από το μοίρασμα των πόρων και τον συνεργατισμό.

Αποτελούν μία τρίτη μορφή κοινωνικής οργάνωσης με κέντρο την αυτοδιοικούμενη κοινότητα και συνθέτουν έναν ολόπλευρο τρόπο ζωής, που επανενώνει τον αστικό θρυμματισμό μεταξύ των σφαιρών της οικονομίας, της πολιτικής και του πολιτισμού. Μολονότι από τον 15ο αιώνα και έπειτα διαρκώς εξωθούνται σε βίαιη υποχώρηση με την ανάδυση του αγοραίου κράτους και τη διείσδυση του κεφαλαίου σε κάθε πτυχή της ζωής, υπολογίζεται ότι σήμερα από τα κοινά περίπου δύο δισ. ανθρώπων εξαρτούν την υλική τους επιβίωση.

Το βιβλίο του Αλέξανδρου Κιουπκιολή «Για τα κοινά της ελευθερίας» είναι ένα από τα πρώτα ελληνικά βιβλία που πραγματεύονται το ζήτημα των κοινών. Είναι όμως και ένα βιβλίο που ανοίγει την εγχώρια συζήτηση για τα κοινά με τον πιο ενδεδειγμένο τρόπο. Και αυτό γιατί ο Αλέξανδρος Κιουπκιολής καταφέρνει να συνδυάσει με αριστοτεχνικό τρόπο μια πληροφορημένη προσέγγιση των σύγχρονων ρευμάτων της ριζοσπαστικής σκέψης με τις εμπειρίες από τα εγχώρια μαζικά κινήματα της τελευταίας δεκαπενταετίας.

Από τον συνδυασμό αυτόν αντλεί έναν πλούτο συμπερασμάτων για την «κοινοποίηση» των λειτουργιών του κράτους, τον ριζοσπαστικό εκδημοκρατισμό της πολιτικής και το ξεδίπλωμα του εναλλακτικού παραδείγματος της κοινοτικής παραγωγής στην οικονομία, που αποτελούν παρακαταθήκη για το μέλλον των κοινωνικών αγώνων.

Τα παραπάνω καθιστούν τα «Κοινά της ελευθερίας» ένα από τα σημαντικότερα βιβλία της εγχώριας ελευθεριακής σκέψης των τελευταίων ετών, αλλά και ένα πόνημα που επάξια μπορεί να σταθεί σε σύγκριση με αντίστοιχα του εξωτερικού.

Τα κοινά είναι ο μεγάλος άλλος της εμπορευματικής αγοράς. Απλώνονται από την κοινή χρήση και διαχείριση των οικοσυστημάτων και του δημόσιου χώρου στο μοίρασμα και στην κοινή διαχείριση των υλικών πόρων, στις σχέσεις συλλογικότητας, φιλίας και συντροφίας, στον συνεργατισμό μεταξύ συναδέλφων στην εργασία, και φτάνουν μέχρι τη γλώσσα, την επικοινωνία, την πληροφορία, τις κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος, την ιστορική μνήμη και τον πολιτισμό.

Εμπερικλείοντας κάθε κοινωνική σχέση που αναπαράγεται εκτός κερδοσκοπικής συναλλαγής, τα κοινά αποτελούν τη βασική σφαίρα, πάνω στην οποία τελικά στηρίζεται η υλική, κοινωνική και διανοητική αναπαραγωγή. Τα κυκλώματα των κοινών κυκλοφορούν και συσσωρεύουν τις αξίες της συνεργασίας και της αλληλεγγύης, που σε τελική ανάλυση νοηματοδοτούν και καθορίζουν σε μεσο-μακροπρόθεσμο επίπεδο τις ζωές μας.

Τα κοινά σήμερα αντεπιτίθενται με νέα δριμύτητα απέναντι στον ολοκληρωτισμό κρατών/κεφαλαίου στα πεδία τόσο του κοινωνικού ανταγωνισμού, με τη μορφή των οριζόντιων κοινωνικών κινημάτων, όσο και της διανοητικής εργασίας με τη μορφή της κοινοτικής ομότιμης παραγωγής γνώσης και πολιτισμού. Σήμερα τα κοινά συνιστούν το βασικό όχημα για τη μετάβαση σε μετακαπιταλιστικές κοινωνίες αποανάπτυξης και ριζοσπαστικής δημοκρατίας.

Τα κοινά βρίσκονται σε μία ιδιότυπη διαλεκτική αλληλεπίδραση με το κεφάλαιο. Αποτελούν, από τη μία, την κύρια πηγή άντλησης της κοινωνικής εξουσίας του κεφαλαίου και, από την άλλη, τον βασικό αποδέκτη της απορρόφησης των αρνητικών εξωτερικοτήτων του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής. Ετσι, το κεφάλαιο υπεισέρχεται σε μία θανατηφόρο αδιέξοδη λαβή με τα κοινά, καθώς, όσο επιτείνει την καταστροφή τους, τόσο υπονομεύει τη δυνατότητά του για συσσώρευση κοινωνικής εξουσίας.

Φυσικά, δεν θα δαπανούσαμε ούτε στιγμή λύπης για τον «θάνατο» του κεφαλαίου, αν η ανθρωπότητα δεν ήταν εγκλωβισμένη στην ίδια αδιέξοδη αυτή λαβή. Ενώ όμως το κεφάλαιο εξαρτάται από τα κοινά, τα κοινά δεν εξαρτώνται από το κεφάλαιο. Οι κοινωνίες της υπαγωγής στην εξουσία του κεφαλαίου δεν είναι το τέλος της Ιστορίας. Αντιθέτως, οι βασισμένες στα κοινά κοινωνίες μετάβασης σημειώνουν την απαρχή της Ιστορίας της ανθρωπότητας.

Ο μεγάλος άλλος των κοινών καθιστά δυνατή μία εναλλακτική πρόσληψη της πραγματικότητας πέρα από την εμμονή στη μονοπώληση από το κράτος και το κεφάλαιο της κοινωνικής αναπαραγωγής. Είναι λοιπόν πιεστική ανάγκη να στραφούμε σε μία κριτική ανάλυση του τρόπου κυκλοφορίας και συσσώρευσης της δικής μας αντιεξουσίας και να συναντηθούμε έτσι με τον κόσμο των κοινών. Με το βιβλίο του ο Αλέξανδρος Κιουπκιολής βάζει το δικό του μικρό λιθαράκι σε μια τέτοια οπτική. Γι’ αυτόν τον λόγο το βιβλίο «Για τα κοινά της ελευθερίας» αξίζει να διαβαστεί.

*Ο Aντώνης Μπρούμας είναι νομικός.