Τι έγινε ο «Ανθρωπος» για τον οποίο μιλά ο Αισχύλος;

Την άλλη εβδομάδα στην Επίδαυρο, το ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων παρουσιάζει έναν διαφορετικό «Προμηθέα Δεσμώτη». Που… κινείται. Ο Γεράσιμος Γεννατάς ερμηνεύει τον Ηφαιστο, τον Ωκεανό και έναν «ρόλο»- έκπληξη.

«Είμαι ρεαλιστής γιατί ζητώ το αδύνατο»… Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου έρχεται στις 21 και στις 22 Αυγούστου στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου, παράσταση που πραγματοποιείται υπό την αιγίδα του ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων σε σκηνοθεσία Κώστα Φιλίππογλου, με τον Τάσο Νούσια στον ομώνυμο ρόλο.

Ο Προμηθέας αμφισβήτησε την ίδια την εξουσία, τον Δία. Eκλεψε από τους θεούς τη φωτιά και τη χάρισε στους θνητούς. Η τιμωρία θα είναι αμείλικτη. Ο πατέρας των θεών διατάσσει το Κράτος και τη Βία να οδηγήσουν τον απείθαρχο Τιτάνα στις εσχατιές της Γης. Στο έρημο μέρος της Σκυθίας θα καρφωθεί από τον Ηφαιστο πάνω σε άγριο βράχο. Εκεί θα υπομείνει σιωπηλός και ταπεινωμένος το μαρτύριο, ενώ ένα πλήθος θεών και στοιχείων της φύσης θα τον επισκέπτονται προσπαθώντας να τον κάνουν να μετανοήσει, μήπως και η σκληρότητα του Δία καμφθεί: Οι Ωκεανίδες, που ακούγοντας τα σφυριά του Ηφαιστου στον βράχο έρχονται να θρηνήσουν μαζί του.

Ο πατέρας τους ο Ωκεανός συμβουλεύει τον Προμηθέα να μαλακώσει κι εκείνος θα μεσολαβήσει στον Δία. Την εμφάνισή της κάνει και η Ιώ, κόρη του βασιλιά του Αργους Ιναχου, άλλο θύμα του Δία που επειδή εκείνος την ερωτεύτηκε, η Ηρα τη μεταμόρφωσε σε αγελάδα καταδικασμένη να περιπλανιέται ασταμάτητα κυνηγημένη από τον οίστρο (αλογόμυγα). Τελευταίος καταφτάνει ο Eρμής, απαιτώντας από τον Προμηθέα να φανερώσει το μυστικό που μιλάει για την πτώση του Δία και απειλώντας τον ότι τα βάσανά του θα γίνουν μεγαλύτερα.

Η τραγωδία με το φιλοσοφικό και πολιτικό υπόβαθρο μιλά ευθέως για την αμφισβήτηση της εξουσίας και την υπεράσπιση της ελεύθερης βούλησης. Κι αν ο ήρωας όχι μόνο παραμένει ακίνητος από την αρχή ώς το τέλος του έργου, αλλά και δεν μπορεί καν να χειρονομήσει, ο σκηνοθέτης Κώστας Φιλίππογλου βρήκε τρόπο να «κουνήσει» τον καρφωμένο Προμηθέα.

Ο Γεράσιμος Γεννατάς ερμηνεύει τον Ηφαιστο, τον Ωκεανό, αλλά κι ένα «ρόλο» – έκπληξη.

«Δεν ήταν αυτοσκοπός η κίνηση στην τραγωδία», λέει. «Υπήρξε η σκέψη μήπως ένα τόσο φαινομενικά ακίνητο πλάσμα μπορεί κάπως να μετατοπιστεί, χωρίς όμως αυτή η “κίνηση” να γίνει οδηγός, κινητήρια αρχή ή σώνει και καλά άποψη της παράστασης. Με δεδομένη την αιχμαλωσία του ήρωα, η λέξη “ακινησία” δεν εκφράζει το κυριολεκτικό, αλλά το γενικότερο. Το όλον κινείται και όχι με την έννοια της σωματικής κίνησης, αλλά μιας εσωτερικής κινητοποίησης του θέματος, των προσώπων.

Εκτός από τις δύο Κορυφαίες, ο Χορός απαρτίζεται από χορεύτριες. Επίσης, πολλά από τα λεγόμενα του Προμηθέα αφορούν μυθολογικές αφηγήσεις, άρα, ως απομακρυσμένες χρονολογικά από εμάς, θα μπορούσε κανείς να πει ότι περικλείουν φανταστικά, ονειρικά στοιχεία του καθενός. Μια κατασκευή παραπέμπει στον βράχο, που κάποια στιγμή ανοίγει, και η δράση απομακρύνεται από αυτό το στατικό σημείο. Τα κοστούμια είναι κι αυτά σύγχρονα, απλά, χωρίς επιδείξεις. Ολα κινούνται σε μια χρωματική γκάμα που δεν φωνάζει. Αλλωστε, τίποτα δεν φωνασκεί στην παράσταση».

• Το έργο δεν έχει πλοκή που μέλλεται να λυθεί, αλλά ούτε φινάλε.

Ακριβώς. Πρόκειται για αντιπαραθέσεις απόψεων, επιχειρημάτων. Οσοι εμφανίζονται μπροστά στον Προμηθέα αντιτίθενται στον δικό του λόγο, δηλαδή σ’ αυτόν του Αισχύλου. Θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για έργο απόψεων. «Στην πέτρα την απάνθρωπη που σε σταυρώνω κρεμάω την καρδιά μου», είναι τα πρώτα λόγια του Ηφαιστου όταν απευθύνεται στον Προμηθέα, που καρφώνει στον βράχο χωρίς τη θέλησή του. Το πιο δυνατό αφηγηματικό εργαλείο είναι ο υπέροχος ποιητικός λόγος. Μέλημα σκηνοθέτη και χορογράφου ήταν να υπερασπιστούμε την ποίηση του κειμένου, που έχει μεταφράσει έξοχα ο Γ. Μπλάνας. Οταν τελειώνει η παράσταση, ομολογώ πως δεν μπορούμε να συγκρατηθούμε, τα μάτια μας γεμίζουν δάκρυα. Φράσεις όπως «Σκέψη, μητέρα πάνσεπτη, φύλαξε τα λόγια του παιδιού σου» ή «Απόκρημνο παιδί του στοχασμού» σε κάνουν να ανατριχιάζεις, θυμίζουν την «Ασκητική» του Καζαντζάκη.

• Το πρωτοφανές στον «Προμηθέα» είναι ότι όλα τα πρόσωπα είναι θεοί και οι διάλογοι βρίθουν θεολογικών και πολιτικών εννοιών.

Αυτό αναδεικνύει το ζήτημα των συμβολισμών στο κείμενο. Ολα τα πρόσωπα του έργου είναι αδρά, επειδή είναι συμβολικά, αρχές, μορφές προαιώνιες. Η ίδια η μορφή του Προμηθέα συνιστά το απόλυτο σύμβολο. Εδώ η εξουσία δηλώνεται: είμαι η εξουσία. Κι απέναντί της στέκεται η ελεύθερη βούληση. Η περίοδος των προβών μάς ωφέλησε πολύ, αναζητούσαμε πράγματα, φλερτάραμε με καινούργιες επιλογές, ακόμα και τώρα βρίσκουμε ενδιαφέροντα στοιχεία. Κάποια μάλιστα νομίζω ότι κάνουν πιο γοητευτική την αφήγηση, χωρίς να έχουν γίνει θεαματικές αλλαγές. Ενα τέτοιο στοιχείο που παρεμβλήθηκε είναι το ανθρώπινο δίδυμο σ’ αυτή τη σύναξη των θεών. Εγώ και ο Δημήτρης Κουρούμπαλης αποτυπώνουμε ένα άλλο βλέμμα, που ενέχει την ανθρώπινη υπόσταση απέναντι στη θεϊκή. Δύο άνθρωποι, δηλαδή, που στον συγκεκριμένο χώρο και χρόνο δημιουργούν τη γείωση για μια ρεαλιστική βάση αφήγησης. Οι δυο μας, λειτουργώντας ως αντίβαρο απέναντι στις θεότητες, κοιτάζουμε με δέος την ίδια τη ζωή κι είναι σαν η παράσταση καθεαυτή, με δικά της εργαλεία, να αφηγείται την ιστορία.

• Ολοι οι επισκέπτες ζητούν από τον Προμηθέα να κάνει δήλωση μετανοίας…

Και τότε όλα θα είχαν λυθεί… Είναι πώς αντιλαμβάνεται κανένας το θείο. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο έργο που ξεχωρίζει μέσα στη γραμματεία του αρχαίου δράματος. Ο Αισχύλος βάζει στο στόμα του ήρωα λόγια τόσο τολμηρά που αγγίζουν την ύβρι απέναντι στην εξουσία. Ο θρόνος του Δία και η ελεύθερη βούληση του Προμηθέα λες κι έχουν φτιαχτεί από το ίδιο αμείλικτο υλικό. Εδώ και 25 αιώνες τα ίδια γελοία επιχειρήματα επικαλούνται οι άνθρωποι για να τυραννούν. Ο Ωκεανός λέει κάποια στιγμή στον Τιτάνα: «Δώσε την ευκαιρία στη σοφία σου να δείξει πώς μπορεί να σώσει έναν σοφό». Δηλαδή, «προσαρμόσου στις συνθήκες». Είναι ακριβώς αυτό που μας συμβαίνει σήμερα.

• Δηλαδή;

Τι είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε για να διατηρήσουμε την αξιοπρέπεια, το δικαίωμα της ελεύθερης βούλησής μας; Φοβάμαι ότι η στάση μας είναι κατώτερη των περιστάσεων. Μας χαρακτηρίζει η ταυτότητα του homo catanaloticus. Τι κι αν κάποιοι, κατ’ επίφαση, διαβάζουν πέντε βιβλία ή δείχνουν να προβληματίζονται; Οι περισσότεροι ενδιαφέρονται για τα αυτοκίνητά τους, τα smart κινητά τους ή πάνε στην εκκλησία. Το κλάσμα είναι αδυσώπητο: αριθμητής εμείς και παρονομαστής το χρήμα. Αυτό είναι ο μοναδικός θεός, η απόλυτη εξουσία. Κι όσο θριαμβεύει τόσο επιτίθεται ανελέητα στις κοινωνίες καταδικάζοντας τες στη φτώχεια και την εξαθλίωση, στην εξαφάνιση κάθε αξίας. Πού είναι ο «Ανθρωπος» για τον οποίο μιλά ο Αισχύλος; Το ον που κοιτάζει ψηλά; Το έργο ακούγεται πιο επίκαιρο από ποτέ. Κάθε φράση αντανακλά στις μέρες μας.

• Η δική μας συνθηκολόγηση σας απογοήτευσε;

Δεν το βλέπω έτσι. Δεν είναι θέμα κομματικής ένταξης η αντίστασή σου. Στη δουλειά και στη ζωή μου θα αγωνίζομαι ολόψυχα μέσα σε όποιον χώρο συνεχώς επαγγέλλεται την αλλαγή, την ελευθέρωση από τα δικά μας δεσμά. Οσο ο Σκάι και το Μέγκα π.χ. συνεχίζουν να έχουν δελτία «ειδήσεων», εγώ θα συνεχίζω να παρουσιάζω την παράστασή μου «Πατριδογνωσία»… Παρακολουθώ με δέος το μέγεθος της καταστροφής. Δεν μας επιτρέπουν καν το δικαίωμα των εκλογών. Δεν μας επιτρέπουν να ζήσουμε. Είμαστε άοπλοι σ’ έναν πόλεμο που δεν χρειάζεται σφαίρες αλλά νούμερα, αριθμούς. Επιδιδόμαστε σε κλεφτοπόλεμο. Πετάμε την πέτρα και κρυβόμαστε. Είμαστε οι σύγχρονοι προλετάριοι και μη νομίζεις ότι στην Ευρώπη είναι καλύτερα. Μετά την Αφρική ήρθε η ώρα να ξεκληριστούν οι χώρες του Νότου.

INFO:

Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου. Σκηνοθεσία: Κώστας Φιλίππογλου. Μετάφραση: Γιώργος Μπλάνας. Κίνηση-καλλιτεχνική συνεργασία: Φρόσω Κορρού. Σκηνικά-κοστούμια: Κένι Μακλέλαν. Μουσική: Lost Bodies. Σχεδιασμός φωτισμών: Νίκος Βλασόπουλος. Παίζουν: Τάσος Νούσιας (Προμηθέας), Γεράσιμος Γεννατάς (Ηφαιστος, Ωκεανός), Δημήτρης Κουρούμπαλης (Κράτος, Ερμής), Μαρλέν Καμίνσκι (Ιώ), Κατερίνα Λούρα (Α’ Κορυφαία Χορού), Ιριδα Μάρα (Β’ Κορυφαία Χορού). Στον Χορό συμμετέχει όλος ο θίασος.