Στα 73 του χρόνια ο -ακαδημαϊκός πλέον- Νικηφόρος Διαμαντούρος κατεβαίνει ενεργά στον στίβο της πολιτικής ως επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας με το Ποτάμι του Στ. Θεοδωράκη. Παρ’ ολίγον πρωθυπουργός το 2011, ο κ. Διαμαντούρος γεννήθηκε στην Αθήνα της Κατοχής, την εποχή της μεγάλης πείνας του ’41. Τελείωσε το σχολείο στο Ψυχικό και μετά 25 χρόνια παραμονής στις ΗΠΑ, το 1987 επέστρεψε στην Ελλάδα ως αναπληρωτής καθηγητής στο Πολιτικό της Νομικής.
Την περίοδο 1998-2003 υπηρέτησε ως ο πρώτος Συνήγορος του Πολίτη και κατόπιν για μία δεκαετία (2003-2013) ανέλαβε τη θέση του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή. Δεν κρύβει τον θαυμασμό του για πολιτικούς όπως ο Χαρ. Τρικούπης, ο Ελ. Βενιζέλος και ο Κων. Καραμανλής (στην ύστερη φάση του), ενώ τονίζει πως σήμερα η χώρα έχει ανάγκη από ευρύτερες συναινέσεις για τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, ειδικά στον τομέα της Παιδείας.
• Γιατί στην πολιτική, γιατί τώρα και γιατί με το Ποτάμι;
Σε όλη μου τη ζωή έλεγα ότι δεν θέλω να μπω στην πολιτική και ότι δεν επιθυμώ εκλογικό αξίωμα. Το Επικρατείας όμως μου δίνει τη δυνατότητα να αποφύγω τη λογική του σταυρού προτίμησης, ο οποίος είναι από τα αρνητικά στοιχεία του ελληνικού πολιτικού συστήματος, γιατί προσωποποιεί τις σχέσεις πολιτικών και πολιτών με πολύ κακά αποτελέσματα.
Η χώρα δεν πάει καλά, αποφύγαμε πριν από δύο μήνες αυτό που εγώ θεωρώ ως ολοσχερή καταστροφή και ακόμη δεν έχουμε πλήρως ξεφύγει. Είχα την έντονη αίσθηση ότι έχω την υποχρέωση να κάνω κάτι, να δράσω ως υπεύθυνος πολίτης. Από τη στιγμή που αποκλείεται να έχουμε αυτοδύναμη κυβέρνηση, θεωρώ ότι πρέπει να στηριχθεί ο χώρος ανάμεσα σε Ν.Δ. και ΣΥΡΙΖΑ που μπορεί να συνεργαστεί σε μια κυβέρνηση με ισχυρά ευρωπαϊκό προσανατολισμό προς την αναζήτηση πρακτικών και ορθολογικών λύσεων. Το Ποτάμι με το προσωπικό που διαθέτει υπηρετεί καλύτερα αυτόν τον προσανατολισμό.
• Τι κάναμε λάθος ως χώρα και φτάσαμε να παρακαλούμε την Ευρώπη για δανεικά;
Στήσαμε ένα πολιτικό σύστημα επάνω σε σαθρά θεμέλια. Στη Μεταπολίτευση φτιάξαμε για πρώτη φορά ένα αυθεντικό δημοκρατικό πολίτευμα, αλλά όχι ισχυρούς θεσμούς. Εχουμε μια δημοκρατία που κυριαρχείται από την πλειοψηφική λογική, ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτών που ονομάζω μετα-οθωμανικές κοινωνίες, όπου η εκάστοτε πλειοψηφία λειτουργεί με ελάχιστους περιορισμούς. Δημοκρατία όμως δεν σημαίνει μόνο πλειοψηφία, σημαίνει και κατοχύρωση των δικαιωμάτων της μειοψηφίας.
Αυτό απαιτεί και τον άλλο πυλώνα της δημοκρατίας που λέγεται κράτος Δικαίου, δηλαδή ότι δεν υπάρχει κανείς που να είναι υπεράνω του νόμου.
• Γιατί δεν το έχουμε καταφέρει αυτό στα περίπου 200 χρόνια του νεοελληνικού κράτους;
Ο τύπος του πολιτεύματος που έχουμε υιοθετήσει αντλεί τις ρίζες του από το οθωμανικό υπόδειγμα διακυβέρνησης. Ο σουλτάνος στην ύστερη περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν δεσμευόταν από διάφορους κανόνες. Ο Ν. Αλιβιζάτος έχει πει ότι η δημοκρατία μας στην Ελλάδα δεν έχει ισχυρά θεσμικά αντίβαρα απέναντι στην κυριαρχία της πλειοψηφίας, δηλαδή της εκάστοτε κυβέρνησης.
Το σύστημα βελτιώθηκε μετά το ’74, αλλά για να το πω απλά: η απόφαση να μπούμε στην Ευρωπαϊκή Ενωση το 1981 σήμαινε ότι για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία μας μπήκαμε να παίξουμε στο Τσάμπιονς Λιγκ, αλλά χωρίς να έχουμε το απαραίτητο βάθος του πάγκου, δηλαδή χωρίς να έχουμε θεσμούς και κανόνες.
• Τους τελευταίους 7 μήνες κυβέρνησε τη χώρα ένας άνθρωπος 32 χρόνια μικρότερός σας, ο Αλέξης Τσίπρας. Τι γνώμη έχετε;
Σε αυτούς τους εφτά μήνες δεν μπόρεσε η Ελλάδα να βρει τον βηματισμό της, για να προχωρήσει στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Ο κ. Τσίπρας λειτούργησε με τη λογική την πλειοψηφική, η οποία θεωρεί τον συμβιβασμό βρόμικη λέξη. Ο ασυμβίβαστος είναι ο μάγκας στην Ελλάδα. Ο άντρας ο πολλά βαρύς. Στη σύγχρονη εποχή δεν μπορούμε όμως να λειτουργήσουμε χωρίς συμβιβασμούς και συναινέσεις.
• Ποιος φταίει για την παρ’ ολίγον ολοσχερή -όπως είπατε- καταστροφή;
Η λανθασμένη ανάγνωση του ευρύτερου περιβάλλοντος όπου λειτουργεί η Ελλάδα. Είχαν μια λογική ότι «εγώ μπορώ να κάνω το δικό μου και οι άλλοι θα κάνουν πίσω». Και τελικά, όταν φτάσαμε στο αμήν, κατάλαβαν ότι δεν γινόταν. Αναγκάστηκε η κυβέρνηση να ανακρούσει πρύμναν, θαρραλέα και αξιέπαινα, και ευτυχώς που έγινε. Αλλά ήταν αναγκαίο να φτάσουμε εκεί;
• Το 2011 ο Γιώργος Παπανδρέου σάς είχε προτείνει την πρωθυπουργία;
Είχα κάνει συζητήσεις, μου είχε προταθεί η πρωθυπουργία, με την έννοια ότι υπήρξαν διερευνητικές συζητήσεις, για να καταλήξουμε σε μια αποδοχή. Διατύπωσα τη σκέψη μου για το τι θα ήταν αναγκαίο, προκειμένου να μπορέσει να λειτουργήσει σωστά μια τέτοια κυβέρνηση και εκείνοι επέλεξαν αυτό που θεώρησαν σωστό.
Είπα επίσης ότι η επιλογή Παπαδήμου εκείνη την εποχή ήταν καλύτερη, διότι ο κ. Παπαδήμος είχε πολύ μεγαλύτερες γνώσεις του ευρωπαϊκού οικονομικού γίγνεσθαι απ’ ό,τι είχα εγώ.
• Τι όρους βάλατε;
Δεν έβαλα όρους. Εξέφρασα την άποψη ότι ο εκάστοτε πρωθυπουργός πρέπει να μπορεί να συνεργάζεται με άτομα έμπειρα, ικανά να κάνουν τη δουλειά τους και να λύσουν προβλήματα. Εχουμε μεγάλη αδυναμία να προωθούμε μεταρρυθμίσεις, γιατί η μεταρρύθμιση νοείται ως απειλή σε κατεστημένα δικαιώματα. Πιστεύω, τα κόμματα δεν ήταν έτοιμα να δουν έναν εναλλακτικό τρόπο προσέγγισης από εκείνον τον οποίο παραδοσιακά έχουν υιοθετήσει.
• Δεν πέτυχε όμως η κυβέρνηση Παπαδήμου…
Αυτό που σας περιγράφω δεν λειτούργησε ποτέ. Ο κ. Παπαδήμος βρέθηκε εγκλωβισμένος σε μια προϋπάρχουσα λογική. Εχουμε ανάγκη από κυβερνήσεις με 35-40 υπουργούς; Είναι εξαιρετικό που η παρούσα υπηρεσιακή έχει 24.
Δυστυχώς ο κάθε υπουργός στην Ελλάδα λειτουργεί συχνότατα ως σουλτάνος στον χώρο του. Π.χ. ψάχναμε τα αρχεία σε ένα υπουργείο και μας έλεγαν ότι τα πήρε ο προηγούμενος υπουργός μαζί του. Αυτό είναι αδιανόητο σε ένα κράτος Δικαίου.
• Αν μετά τις εκλογές σάς πρότειναν και πάλι την πρωθυπουργία ή άλλο ρόλο μέσα στην κυβέρνηση;
Δημοκρατία συνεπάγεται την ηθική υποχρέωση του κάθε πολίτη να συμβάλει όπως μπορεί στα κοινά, εάν του ζητηθεί. Το αξίωμα δεν είναι αυτοσκοπός. Δεν με ενδιαφέρει να αναλάβω ένα αξίωμα για να το βάλω στο βιογραφικό μου. Με ενδιαφέρει να δω πώς μπορώ καλύτερα να υπηρετήσω το αξίωμα αυτό, για να υπηρετήσω την κοινωνία και αν δεν μπορώ να το κάνω, τότε δεν θα το κάνω.
• Τι κυβέρνηση πρέπει να φτιαχτεί μετά τις εκλογές;
Πρέπει να είναι μια κυβέρνηση προσανατολισμένη στην προαγωγή των μεταρρυθμίσεων που θα επιτρέψουν στην ελληνική κοινωνία και οικονομία να πάρουν μπρος. Διαφορετικά δεν θα πάμε πουθενά. Η οικονομία δεν είναι τζόγος. Θέλει θεσμικούς κανόνες και προβλεψιμότητα. Πρέπει να ξέρει πού πορεύεται ο επιχειρηματίας για να βάλει τα λεφτά του να επενδύσει.
