Ο δήθεν πειραματισμός θάβει το νόημα των έργων

Εκδίκηση, ενοχή, μεταμέλεια, δικαιοσύνη. Η Ηλέκτρα και ο αδελφός της Ορέστης ξανασυναντιούνται, αυτήν τη φορά στην «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, όπου θα οργανώσουν και θα εκτελέσουν το ανόσιο σχέδιο: τη δολοφονία της μητέρας τους Κλυταιμνήστρας.

Η συγκεκριμένη τραγωδία, η οποία δεν προτιμάται ιδιαιτέρως από τους σκηνοθέτες, παρουσιάστηκε το καλοκαίρι στο θέατρο Μπάντμιντον, με τη Μαρίνα Ασλάνογλου στον ρόλο της Ηλέκτρας, τη Ρένη Πιττακή στον ρόλο της Κλυταιμνήστρας και τον Θανάση Κουρλαμπά στον ρόλο του Ορέστη. Τώρα περιοδεύει με την Μαρίνα Ψάλτη στον ρόλο της Κλυταιμνήστρας.

Ο Σπύρος Ευαγγελάτος σκηνοθετεί την παράσταση συνεργαζόμενος για πρώτη φορά μ’ έναν μεγάλο χώρο όπως το Μπάντμιντον, από τα πιο ιδιαίτερα, μοντέρνα και πολυμορφικά θέατρα της Αθήνας, 2.500 θέσεων.

«Είχα προτείνει στον Μιχάλη Αδάμ, εξαιρετικό συνεργάτη, χαμογελαστό άνθρωπο, τους “Απάχηδες των Αθηνών” του Νίκου Χατζηαποστόλου», μας λέει. «Εκείνος μου αντιπρότεινε ένα αρχαίο δράμα, με προοπτική να απευθύνεται μέσω υπέρτιτλων και στους ξένους τουρίστες της Αθήνας. Σκέφτηκα την “Ηλέκτρα” του Ευριπίδη, έργο που δεν είχα κάνει ποτέ. Σκηνοθέτησα δύο φορές την “Ηλέκτρα” του Σοφοκλή, πρώτα με την Αντιγόνη Βαλάκου στην πρώτη της εμφάνιση και μετά με τη Λήδα Τασοπούλου».

»Η τραγωδία διδάχθηκε το 413 π.Χ., εισάγοντας ενδιαφέρουσες αφηγηματικές καινοτομίες, όμως η γοητεία της έγκειται πρωτίστως στην εκπληκτική λεπτότητα με την οποία ο συγγραφέας ανατέμνει τον ψυχισμό των ηρώων του, κάνοντας τα ηθικά τους διλήμματα να μοιάζουν και σήμερα, είκοσι πέντε αιώνες αργότερα, ολοζώντανα και επιτακτικά. Αυτή η Ηλέκτρα παίζεται σπάνια. Ο Τάκης Μουζενίδης την είχε ανεβάσει παλιά στο Εθνικό Θέατρο και τελευταία ο Κώστας Τσιάνος, που έκανε πραγματικά μια ωραία, πρωτότυπη προσέγγιση. Είναι ωραίο, αλλά ύπουλο έργο. Στην “Ηλέκτρα” του Ευριπίδη ανατρέπονται τα πάντα και το έργο οδηγείται στα όρια ενός πικρού, μαγκωμένου χιούμορ».

• Ιλαρά στοιχεία που γίνονται εμφανή;

Κατά τη δική μου ανάγνωση η σκηνή της αναγνώρισης των δύο αδελφών είναι σχεδόν υπερβατική -αυτό ήταν το θέμα της εισιτήριας ομιλίας μου στην Ακαδημία Αθηνών, η αναγνώριση Ηλέκτρας και Ορέστη στους τρεις τραγικούς. Εχει ενδιαφέρον το σημείο αυτό, γιατί στον Αισχύλο η Ηλέκτρα λέει: «Είδα πάνω στον τάφο του πατέρα κομμένο βόστρυχο ίδιο με τα μαλλιά μου, θα ήρθε ο Ορέστης». Επίσης: «Βλέπω ίχνη από τη δική μου πατημασιά. Θα ήρθε ο Ορέστης». Ο Ευριπίδης, τώρα, στη δική του «Ηλέκτρα» μοιάζει να κοροϊδεύει τις βεβαιότητές της, βάζοντας τα ίδια λόγια στο στόμα του υπέργηρου παιδαγωγού του Ορέστη. Και εκείνη να τα ανατρέπει διά της λογικής: «Τι λες, γέροντα; Τα χνάρια αφήνουν στην πέτρα σημάδι; Και ποιος βόστρυχος; Τα μαλλιά σε τόσους μοιάζουν». Κι όμως, ο γέρος έχει δίκιο: ο Ορέστης ήρθε. Ενα άλλο στοιχείο ιλαρότητας αποτελεί η εμφάνιση των Διόσκουρων, θεοί κατώτεροι, χωρίς πολύ λόγο. Η δραματουργική προσαρμογή που έγινε ήταν ήπια με ελάχιστα σημεία παρεμβάσεων.

• Ασχολείστε πολλά χρόνια με το αρχαίο δράμα. Ακόμα ανακαλύπτετε πράγματα, νέους ερμηνευτικούς δρόμους;

Πάντα ανακαλύπτεις νέα δεδομένα, αρκεί να θέλεις να προβάλεις τα νοήματα του έργου κι όχι να τα θάψεις στο όνομα του δήθεν πειραματισμού. Τουλάχιστον εκεί έγκειται η δική μου προσπάθεια μ’ αυτά τα μεγάλα κλασικά κείμενα. Εννοείται ότι παρομοίως δουλεύεις σε κάθε ρεπερτόριο, αλλά δεν συγκρίνονται όλοι οι συγγραφείς με τον Σέξπιρ ή τον Αισχύλο.

• Το αρχαίο δράμα αποτελεί υλικό άντλησης δραματουργίας για Ελληνες και ξένους σκηνοθέτες, πεδίο πειραματισμών.

Ολοι θέλουν να ασχολούνται. Ενα μεγάλο μέρος αυτών που επιδίδονται στο αρχαίο δράμα επιχειρούν να κάνουν μια δεξιοτεχνική, ευτυχούς ή μη ευτυχούς κατάληξης, επίδειξη σκηνοθετικών ικανοτήτων και όχι να προβάλουν τα νοήματα. Στον φίλο Γιώργο Λούκο είχα πει κάποτε: «Εντάξει τότε, αφήστε κάποιον να οικοδομεί, αφού όλα πια τα έχετε αποδομήσει…». Για πόσα χρόνια ακόμη θα αποψιλώνουμε;

• Μήπως είστε λίγο υπερβολικός;

Για ποιο λόγο, π.χ., να παιχτούν οι «Ευτυχισμένες μέρες» του Μπέκετ στην Επίδαυρο και να χρειαστεί να καλυφθούν τα 3/5 του θεάτρου; Τι νόημα έχει η συγκεκριμένη επιλογή, αισθητικά και νοηματικά; Θα μπορούσε να φιλοξενηθεί μια παράσταση αρχαίου δράματος από το εξωτερικό, αρκεί να είναι από αξιόλογη και πάνω. Ποιο παλιό; Ποιος σκηνοθετεί παλιό; Μοντέρνα παράσταση κάνουμε, απλώς στοχεύει στην ανάδειξη μηνυμάτων και χαρακτήρων. Δεν καταλαβαίνω πώς κανείς μπορεί να μεμφθεί αυτή την πρόθεση…

»Νομίζω ότι σήμερα στο ελληνικό θέατρο κυριαρχεί το χάος. Δεν υπάρχει όραμα, κατεύθυνση, κυρίως στο Φεστιβάλ. Δυστυχώς δεν βλέπω τίποτα χειροπιαστό, που να προμηνύει πρόγραμμα, αρχές. Ουδείς ενδιαφέρεται πραγματικά. Στην Επίδαυρο το στοίχημα έχει χαθεί. Το αρχαίο θέατρο έπαψε εδώ και καιρό να λειτουργεί ως πυρήνας του αρχαίου δράματος, δεν υπάρχει άξονας, ούτε καν ο στοιχειώδης που θα συσπειρώνει Ελληνες ή ξένους «συντηρητικούς» ή «πρωτοποριακούς», αν θέλεις, καλλιτέχνες με στόχο πάντα την προβολή των έργων και όχι της όποιας σκηνοθετικής δεξιοτεχνίας. Παλαιότερα υπήρχε ένας άξονας, η προμηθεϊκή ιδέα για παράδειγμα, που ενέπνεε τον Κουν, το Αμφι-Θέατρο. Κάποτε υπήρχε γνωμοδοτική επιτροπή από προσωπικότητες, που αγαπούσαν το θέατρο, είχαν πραγματικό ενδιαφέρον κι έδιναν ιδέες.

»Ο Γιώργος Λούκος έχει κάνει εξαίρετη δουλειά στην Πειραιώς 260. Μια γιορτή της πόλης με ύφος και χαρακτήρα. Ομως αυτό δεν αρκεί σ’ ένα Φεστιβάλ που φιλοδοξεί να αποκτήσει παγκόσμια εμβέλεια. Πού είναι οι όπερες, τα μπαλέτα, οι μεγάλες ορχήστρες στο Ηρώδειο; Θα μου πεις, μ’ αυτή την οικονομία δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά. Κι όμως, να το επιχειρήσουμε με όσα έχουμε. Για μένα, τα πάντα είναι θέμα οράματος.

• Εχετε εικόνα από την πορεία του σύγχρονου θεάτρου; Υπερπληθώρα παραστάσεων, ανεργία νέων ηθοποιών και όχι μόνο, πολλές ομάδες που παλεύουν για τα όνειρά τους.

Η παγίδα ξεκινάει από την πρεμούρα να κάνω κάτι διαφορετικό. Δεν χρειάζεται. Το θέμα είναι να υπηρετείς το κείμενο με την έμπνευση, τη γνώση, το ταλέντο σου. Μα τι θα πει μοντέρνο και μεταμοντέρνο; Τι σημαίνει ο ντε και καλά αυτοσχεδιασμός; Μου έλεγε κάποιος ότι σκηνοθέτης ζήτησε από ηθοποιό το εξής: κάνε μου την κατσαρίδα που ανεβαίνει σε σαγρέ τοίχο σε νεόδμητο του Φαλήρου…

• Αστειεύεστε προφανώς… Ωστόσο η κόρη σας, η Κατερίνα Ευαγγελάτου, κινείται με τις σκηνοθεσίες της στην κατεύθυνση της πρωτοπορίας, επιτυχώς μάλιστα.

Δεν είναι πρέπον να μιλάω για την κόρη μου. Εργάζεται με πείσμα, αφοσίωση, στόχο και η δουλειά της μπορεί να γίνεται με μοντέρνο τρόπο, όμως όχι μόνο δεν περιφρονεί το κείμενο, αλλά αγωνίζεται να το προβάλλει. Δεν ξεκινά αν δεν έχει μελετήσει, αν δεν έχει διερευνήσει σε βάθος. Μόνο τότε λέει: «ναι, θα το κάνω». Με την Κατερίνα μιλάμε για όλα τα οικογενειακά μας, λατρευόμαστε, αλλά ποτέ δεν μιλάμε για δουλειά. Στο Αμφι-Θέατρο, όταν έκανε τις πρώτες της παραστάσεις, δεν έβλεπα σχεδόν τίποτα πριν από την πρεμιέρα. Δεν έμπαινα στην πρόβα ούτε για λίγο, ακριβώς για να μην πουν ότι παρεμβαίνω. Ούτε που πατούσα.

• Κάποτε πόσα θέατρα διεκδικούσαν την επιλογή του θεατή;

Κάποτε επέλεγε ανάμεσα σε 15, αργότερα ανάμεσα σε 30. Τώρα δεν βρίσκεις άκρη. Θυμάμαι εκείνον τον ωφέλιμο καλλιτεχνικό ανταγωνισμό. Το ύφος του Εθνικού Θεάτρου, το ύφος του Θεάτρου Τέχνης και το ύφος του Αμφι-Θεάτρου, που δεν ήταν ούτε το ένα ή το άλλο, αλλά κάτι πιο προσωπικό. Οι μαθητές τού Κουν έλεγαν ότι του Εθνικού απαγγέλλουν, κάτι που ίσχυε, αλλά μόνο για τους κακούς ή μέτριους ηθοποιούς. Από την άλλη, η «απαγγελία» του Θεάτρου Τέχνης γινόταν με την καταφυγή στον ψίθυρο… Αλλά κι αυτό, οι κακοί ηθοποιοί το έκαναν, όχι οι καλοί…

• Τα ελαττώματα του Αμφι-Θεάτρου;

Το Αμφι-Θέατρο είχε τα ελαττώματα του σκηνοθέτη του όταν δεν πήγαινε καλά. Εγώ, στα μεγάλα έργα που ο Θεός μου έδωσε τη χαρά και τη δύναμη να σκηνοθετήσω, προσπάθησα να μη μιμούμαι τον εαυτό μου. Προετοιμαζόμουν, ανησυχούσα και, αντιπαθώντας τη μανιέρα και την επανάληψη, αναζητούσα κάθε φορά κάτι ν’ αλλάξω, να βρω μια διαφορετική προσέγγιση του έργου. Αυτό με βοήθησε να αναδείξω -ζητώ συγγνώμη για το ρήμα που χρησιμοποιώ- έργα που μέχρι τότε θεωρούνταν ασήμαντα, όπως ο «Ιων», ο οποίος είχε παιχτεί μόνο παρεξηγημένα. Κι άλλα, όπως η «Ιφιγένεια εν Ταύροις και η «Ελένη», με κρυμμένο χιούμορ.

• Με τις απώλειες συμφιλιωθήκατε; Αλήθεια, πιστεύετε στον Θεό;

Κάποιες στιγμές θα έλεγα ναι, συμφιλώνεσαι. Αλλά οι σκέψεις επανέρχονται. Υπό μία έννοια πιστεύω στον Θεό. Και ο πιο σκληρός υλιστής αν βγει τη νύχτα και αντικρίσει τον έναστρο ουρανό είναι υποχρεωμένος να αντιληφθεί ότι υπάρχει μια ανώτερη, άγνωστη δύναμη. Το γεγονός ότι ο κόσμος αυτός είναι άναρχος και ατελεύτητος είναι κάτι που δεν συλλαμβάνει ο ανθρώπινος νους. Αν αυτή η ανώτερη δύναμη εκπροσωπεί τις αγαθές προθέσεις που της προσδίδουν όλες οι θρησκείες, η μετά θάνατο ζωή είναι μεγάλο ερωτηματικό.

• Ποια είναι η πιο σοβαρή παρηγοριά στον άνθρωπο;

Η εργασία. Αρκεί να την αγαπάς, να σου κάνει κέφι. Ο έρωτας, επίσης, μπορεί να σε ξεγελάσει, να σε οδηγήσει σε μια μεγάλη χαρά και ικανοποίηση.

Ετοιμάζω βιβλίο για το Αμφι-Θέατρο

• Ξεχωρίζετε κάποιες δουλειές σας;

Οταν έχεις κάνει 220 σκηνοθεσίες, είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις. Με είχε τρελάνει ο «Ερωτόκριτος», αλλά και η «Λυσιστράτη» επίσης. Μου άρεσε η «Ηλέκτρα» με τη Λήδα, που έκανε διεθνή καριέρα. Οπως και οι «Επιτρέποντες», ο «Αμλετ». Το Αμφι-θέατρο από το 1975 συνεργάστηκε με πολλούς καλούς ηθοποιούς. Στα 37 χρόνια λειτουργίας του σκηνοθέτησα 85 παραστάσεις μόνο στο Αμφι-Θέατρο, η Λήδα τέσσερις και η Κατερίνα τέσσερις. Ετοιμάζω ένα βιβλίο για το Αμφι-θέατρο, που θα εκδοθεί από το ΜΙΕΤ με πλήρη παραστασιογραφία, όπου περιγράφεται η πορεία του θεάτρου παράλληλα με τη δική μου.

Info:

«Ηλέκτρα» του Ευριπίδη. Μετάφραση: K.X. Μύρης. Σκηνοθεσία-Δραματουργική Προσαρμογή: Σπύρος Α. Ευαγγελάτος.

Σκηνικά-Κοστούμια: Γιώργος Πάτσας. Μουσική: Γιάννης Αναστασόπουλος. Χορογραφία: Αντιγόνη Γύρα. Φωτισμοί: Λευτέρης Παυλόπουλος.

Παίζουν: Μαρίνα Ασλάνογλου, Μαρίνα Ψάλτη, Γιάννης Βόγλης, Θανάσης Κουρλαμπάς, Θοδωρής Κατσαφάδος, Γιώργος Ψυχογιός, Αγγελος Μπούρας, Νίκος Ιωαννίδης, Κωνσταντίνος Ελματζίογλου.

Συμμετέχει 15μελής χορός.