Ο κυρίαρχος ρόλος των ΜΜΕ

Η ευθύνη και η ηθική των μέσων σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο μιντιακό περιβάλλον**

Η κοινωνία μας είναι πράγματι η κοινωνία της πληροφορίας. Η εποχή μας, η εποχή της πληροφορίας. Και το ερώτημα που αναδύεται είναι αν το είδος της κοινωνίας που δημιουργείται είναι αυτό που πραγματικά θέλουμε.

Αναμφίβολα, η πληροφόρηση είναι το μέσο που βοηθά τα μυαλά να «ανοίγουν» και να αυξάνουν την ικανότητά τους να πετύχουν τους στόχους τους. Ευλόγως λοιπόν ισχυρίζεται κανείς ότι η πληροφορία -και η πρόσβαση σε αυτήν- αποτελεί το απαραίτητο εκείνο εργαλείο που επιτρέπει σε κάθε ανθρώπινο ον να αναλύσει τα δεδομένα του, να ανακαλύψει νέους δρόμους, να επεξεργαστεί -εν τέλει- την ίδια του τη ζωή.

Σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ, είναι επίκαιρο και αναγκαίο να υπενθυμίσει κανείς στα Κοινοβούλια και τις κυβερνήσεις της Ευρώπης την ανάγκη να παράσχουν στα ΜΜΕ την ελευθερία να θεσπίσουν τους δικούς τους κανόνες επαγγελματικής δεοντολογίας. Υπενθυμίζοντας ταυτόχρονα στα ίδια τα Μέσα τις επαγγελματικές υποχρεώσεις τους σε μια δημοκρατική κοινωνία που βασίζεται στο κράτος δικαίου.

Και μιλάμε για υποχρεώσεις καθώς όλοι γνωρίζουμε πως ο Τύπος είναι δύναμη. Ομως η κατοχή δύναμης χωρίς αντίστοιχη ευθύνη είναι επικίνδυνη. Ερχομαι από την Ελλάδα, μια χώρα που τα τελευταία χρόνια βιώνει μια βαθύτατη οικονομική, πολιτική, ηθική, πολιτισμική κρίση. Σε αυτές λοιπόν τις συνθήκες κρίσης, ο ρόλος των media -που ελέγχονται από συγκεκριμένες κυρίαρχες ελίτ- ήταν καθοριστικός.

Τα όσα μετέδιδαν, και ο τρόπος που το έκαναν, αποσκοπούσαν ξεκάθαρα στην τρομοκράτηση των πολιτών μέσω ψυχολογικών επιχειρήσεων -με την άσκηση, δηλαδή, εκφοβισμού- προκειμένου αυτοί να μην κάνουν συγκεκριμένες -αντίθετες με τα συμφέροντα αυτών των ελίτ- πολιτικές επιλογές όπως π.χ. να ψηφίσουν τον ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές του 2012 και του 2015.

Στην πρώτη περίπτωση το κατάφεραν, στη δεύτερη όχι κι εδώ πρέπει να δούμε το θέμα των πολιτικών μεθοδεύσεων που υπηρετούν συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι σε περιόδους και χώρες σε κρίση, προκειμένου να εξυπηρετηθούν σκοπιμότητες.

Κατά την άποψή μου υπάρχουν τρία επίπεδα αξιολόγησης της ειδησεογραφικής ατζέντας.

• α) Ιδεολογία και νοοτροπία της κοινωνίας, του μέσου και του δημοσιογράφου.
• β) Οργάνωση και πρακτικές συλλογής και επεξεργασίας των πληροφοριών από τα επιμέρους ΜΜΕ.
• γ) Η προσωπικότητα του δημοσιογράφου. Σε αυτήν συμπεριλαμβάνεται και η αίσθηση ευθύνης που έχει ή οφείλει να αναπτύξει.

Θα πρέπει βεβαίως να αναγνωρίσουμε ότι παρά το όποιο αίσθημα ατομικής ευθύνης έχει ο μεμονωμένος δημοσιογράφος, η δύναμή του απέναντι στον διευθυντή ή τον ιδιοκτήτη του μέσου που εργάζεται δεν είναι ισοβαρής. Ο τελευταίος κατέχει ή ελέγχει μια εκτεταμένη και οργανωμένη δύναμη που αποτελείται από συνδυασμό οικονομικών, οργανωτικών, τεχνικών και άλλων πόρων. Επομένως σε μια παρόμοια αντιπαράθεση για τα θέματα, την οπτική της κάλυψης των γεγονότων και των προσώπων, η μάχη είναι άνιση.

Ενας τρόπος για να αποκαταστήσει κάποιος αυτή τη διαταραγμένη ισορροπία είναι η δημιουργία ή η ανάπτυξη ενώσεων που, εκτός των άλλων, θα έχουν κατοχυρωμένη -εκ του νόμου- τη δυνατότητα να προστατεύουν τους δημοσιογράφους από τη δύναμη του εργοδότη τους κατά τη διαδικασία άσκησης του δημοσιογραφικού επαγγέλματος σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες ή η θέσπιση/συμπλήρωση παρόμοιων κανόνων, εφόσον αυτό κρίνεται αναγκαίο.

Το σίγουρο είναι ότι δεν μπορούν να υπάρξουν ηθικά κριτήρια κοινής εθνικής αντίληψης στην άσκηση του δημοσιογραφικού επαγγέλματος, με εξαίρεση βεβαίως κάποιες πολύ βασικές αρχές όπως αυτές περί ακρίβειας και σεβασμού στην αλήθεια, αμεροληψίας, δικαιοσύνης στον σχολιασμό, σεβασμού στην αντίθετη άποψη, αναγνώρισης και διόρθωσης των αναπόφευκτων σφαλμάτων .

Τα ηθικά ζητήματα που εγείρονται είναι πολλά και ποικίλα, ωστόσο είναι χρήσιμο να εστιάσει κανείς στα ακόλουθα τέσσερα:

Ιδιωτικότητα και προστασία προσωπικών δεδομένων: Ποιες πληροφορίες για ένα συγκεκριμένο άτομο μπορεί και πρέπει ένας δημοσιογράφος να αποκαλύψει σε τρίτους, υπό ποιες συνθήκες και με ποιες εγγυήσεις; Ποια πράγματα μπορεί να κρατήσει για τον εαυτό του και να μην αναγκαστεί να αποκαλύψει στους άλλους;

• Ακρίβεια: Ποιος είναι υπεύθυνος για την αυθεντικότητα, την πιστότητα και την ακρίβεια των πληροφοριών; Ποιος πρέπει να λογοδοτεί για λάθη στις πληροφορίες και πώς ο ζημιωθείς μπορεί να αποκατασταθεί;
• Κατοχή: Ποιος κατέχει την πληροφορία; Μπορεί να ανταλλαγεί κι αν ναι, με ποιο αντάλλαγμα και με ποια τιμή; Ποιος κατέχει τα κανάλια μέσω των οποίων μεταδίδεται η πληροφορία; Πώς θα διασφαλιστεί η απρόσκοπτη πρόσβαση όλων στο αγαθό της ενημέρωσης;
• Προσβασιμότητα: Τι είδους πληροφορίες ένα άτομο ή ένας οργανισμός έχει το δικαίωμα να αποκτήσει, υπό ποιες συνθήκες και με ποιες εγγυήσεις;

Η ηθική επιταγή μας λοιπόν είναι σαφής. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι η τεχνολογία της πληροφορίας και οι πληροφορίες που επεξεργάζεται οδηγούν στη διαμόρφωση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, τέτοιου που να εξασφαλίζει σε όλους και όλες το δικαίωμα να αξιοποιήσουν στο έπακρο τις ανθρώπινες δυνατότητές τους.

**(Παρέμβαση στη συνεδρίαση της Επιτροπής Παιδείας, Πολιτισμού και ΜΜΕ του Συμβουλίου της Ευρώπης, Παρίσι 2/6/2015)

*Βουλευτίνα Β΄Αθήνας ΣΥΡΙΖΑ