Πώς συνδέονται ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ένα ποίημα του Παντελή Μπουκάλα και ο «Αίας» του Σοφοκλή; Εξαιτίας της οπτικής που επέλεξε ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος για την τραγωδία που παρουσιάζεται την Παρασκευή και το Σάββατο 17 και 18 Ιουλίου στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με μια εξαιρετική διανομή ηθοποιών. Στον ρόλο του Αίαντα ο Νίκος Κουρής.
Ο Αίας, μετά τον θάνατο του Αχιλλέα, είναι ο καλύτερος πολεμιστής στο στρατόπεδο των Ελλήνων. Ομως, στην κρίση για τα όπλα του νεκρού ήρωα, την ώρα της απόφασης σε ποιον θα δοθούν ως έπαθλο αριστείας, οι αρχηγοί των Αχαιών δεν τα προσφέρουν στον Αίαντα, αλλά μεροληπτούν υπέρ του Οδυσσέα.
Αυτό θίγει βαθιά τον Αίαντα. Τυφλωμένος από την οργή, επιχειρεί να επιτεθεί στις σκηνές των αντιπάλων του. Η Αθηνά θολώνει το μυαλό του και η φονική του μανία ξεσπάει στα κοπάδια, τη λεία των Αχαιών. Συνειδητοποιώντας την πράξη του η αυτοκτονία γίνεται μονόδρομος.
«Πρόκειται για βαθιά πολιτικό έργο», λέει ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος. «Είναι η αναμέτρηση του ηρωισμού με την “πολιτική” και είναι η ώρα που θα νικήσει η πολιτική. Είναι η τραγική ιστορία ενός ήρωα που η νέα τάξη πραγμάτων δεν τον χρειάζεται, γιατί το ζητούμενο δεν είναι πια η πολεμική αρετή, η μάχη σώμα με σώμα, αλλά η νομή και η κατοχή της εξουσίας».
• Η παράσταση κινείται μεταξύ αφήγησης και υπόκρισης.
Με την παρουσία ενός ραψωδού, που βγαίνει μέσα από τον Χορό, και με τη βοήθεια της μουσικής, θελήσαμε να φτιάξουμε την παράσταση σαν ένα τραγούδι για τον Αίαντα. Για τον κάθε Αίαντα ώς τις μέρες μας. Η σωστή επιλογή των ηθοποιών είναι για μένα πρωταρχικής σημασίας σ’ όλα τα έργα και κατά μείζονα λόγο στο αρχαίο δράμα, που είναι αυξημένων απαιτήσεων: ταλέντο αλλά και υψηλή τεχνική, σώματα ευέλικτα και γυμνασμένα, φωνητικά και μουσικά προσόντα. Ο Χορός είναι πάντα μια δυσκολία στην τραγωδία, δηλαδή πώς τον αντιμετωπίζεις. Στη συγκεκριμένη παράσταση, μαζί με τον Νίκο Κυπουργό, επιλέξαμε να εκτελείται ζωντανά η μουσική από τους ηθοποιούς, χωρίς μηχανική υποστήριξη. Πιστεύω ότι από τα πιο ωραία στοιχεία της παράστασης είναι τα λαούτα, τα κρουστά και η μπάντα των πνευστών μέσα στο μοναδικό φυσικό ηχείο της Επιδαύρου.
• Στον «Αίαντα» έχουμε την πρώτη επί σκηνής αυτοκτονία στο αρχαίο δράμα.
Στον πρώιμο «Αίαντα» του Σοφοκλή, που όμως έχει κι άλλους αυτόχειρες ήρωες στα επόμενα έργα του, με πιο γνωστό παράδειγμα την Αντιγόνη. Αυτό σημαίνει ότι η αυτοκτονία ήταν κάτι που τον απασχολούσε ιδιαίτερα. Μιλώντας όμως για τη σκηνή της αυτοκτονίας, πρέπει να πω δυο λόγια για τη σκηνοθετική γραμμή. Το ότι κινείται ανάμεσα στην υπόκριση και την αφήγηση, μας κράτησε σ’ ένα επίπεδο αφαίρεσης: ο λόγος βρίσκεται σε πρώτο πλάνο και αποφεύγεται η εικονογράφηση, που πιστεύω ότι μειώνει το μέγεθος των πραγμάτων.
• Πώς αποφεύγει κανείς γίνει αφόρητα περιγραφικός;
Για παράδειγμα, όταν η Τέκμησσα περιγράφει τόσο ζωντανά το μακελειό που προκαλεί ο Αίας ορμώντας στα κοπάδια των Αχαιών, θεωρώ τουλάχιστον αφελές να χύσω πάνω στη σκηνή μερικούς κουβάδες ψεύτικο αίμα και να τη γεμίσω κομμένα κεφάλια ζώων και προβιές. Εχει αναπαρασταθεί τόσο εκπληκτικά με τον λόγο, που όλα τ’ άλλα περισσεύουν. Οσο για τη σκηνή της αυτοκτονίας του Αίαντα, προηγείται ένας σπαρακτικός μονόλογος, από τους ωραιότερους του αρχαίου δράματος, όπου ο Αίας, μεταξύ άλλων, λέει με τι τρόπο θα αυτοκτονήσει. Με βόηθησε πολύ η λιτότητα και η συγκινησιακή δύναμη που έχει η Μεγάλη Βδομάδα και πιο συγκεκριμένα ο Επιτάφιος. Τι δάκρυα έχει φέρει ένα κεντητό πανί με τη μορφή του νεκρού Χριστού! Μακάρι να το πετυχαίναμε σήμερα στο θέατρο.
• Γιατί καταφύγατε στο 1821 για να περιγράψετε τη σύγκρουση του κόσμου των ηρώων και του κόσμου των πολιτικών;
Ως υπόθεση εργασίας. Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, από τις μεγαλύτερες μορφές του Αγώνα, ένιωσε στο πετσί του τον παραμερισμό του από τους πολιτικούς. Η νέα τάξη πραγμάτων δεν χρειαζόταν τον χθεσινό ήρωα, έπρεπε να τον ακυρώσει. Αμαυρώνοντας το όνομά του και παίρνοντας τη ζωή του με τον πιο βίαιο τρόπο. Στην πρόβα χρησιμοποιήσαμε κι άλλα παραδείγματα από την Ιστορία και κυρίως από τη ζωή, και όλα είναι χρήσιμα. Ωστόσο, η μορφή του Ανδρούτσου βάρυνε περισσότερο μέσα μου, αφήνοντας το αποτύπωμά της στη σκηνοθετική ματιά και στην αισθητική της παράστασης. Εννοείται πως δεν θα δούμε μπροστά μας τον ήρωα του ’21. Γιατί όλα αυτά υπάρχουν, αλλά με τον τρόπο που διυλίζονται τα πράγματα στην τέχνη.
• Υπάρχει και στην εποχή μας ο Αίας;
Σε κάθε μεγάλη αλλαγή, ύστερα από μια επανάσταση, έναν πόλεμο, μια δικτατορία, η εξουσία περνάει στα χέρια των πολιτικών. Εκείνοι που πολέμησαν γι’ αυτήν την αλλαγή, οι πιο μαχητικοί, δεν βρίσκουν τη θέση τους ή δεν προσαρμόζονται στη νέα τάξη πραγμάτων (που συνήθως δεν ανταποκρίνεται στα όνειρά τους). Οσους δεν μιλούν τη δική της γλώσσα, όσους συνεχίζουν να αντιστέκονται, η εξουσία θα τους παραμερίσει ή θα τους λοιδορήσει, θα τους κυνηγήσει, θα τους εξοστρακίσει. Πολλοί απ’ αυτούς τους ρομαντικούς γίνονται η σκιά του εαυτού τους. Ή, όπως το έχει πει ο Σαββόπουλος, «τα καλύτερα παιδιά κουράστηκαν και γύρισαν στο σπίτι». Είναι ο πόνος της Ιστορίας που αλέθει τις ζωές των ανθρώπων που την κινούν. Εκείνων που βάζουν μπροστά το στήθος τους.
• Θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε τον ήρωα με ψυχαναλυτικούς όρους;
Η ψυχανάλυση έχει ασχοληθεί αρκετά με το πρόσωπο, αλλά η δική μου προσέγγιση είναι διαφορετική. Ο Αίας είναι ανδρείος, τολμηρός, ευφυής, θα έλεγα το αρχέτυπο του πολεμιστή, άνθρωπος της πράξης και όχι των λόγων. Δεν έχει την αίσθηση του κινδύνου, όπως ένας έφηβος. Επιπλέον, θεωρεί ότι δεν είναι οφειλέτης στους θεούς για τίποτα, νιώθει κύριος της ψυχής και του σώματός του, γι’ αυτό κι έφτασε να σβήσει από την ασπίδα του την εικόνα της Αθηνάς -η οποία τον τιμωρεί αμείλικτα. Πάλευε με τη μοίρα του, γι’ αυτό και ήταν πολύ μόνος. Ενας «ωραία μονάχος», όπως τον αποκαλεί ο Παντελής Μπουκάλας στο ποίημά του «Αίας», που ακούγεται στην παράσταση. Ο Αίας βάζει την τιμή του πάνω από κάθε άλλη αξία. Χωρίς αυτήν δεν έχει λόγο να ζει. Εδώ βέβαια θα μπορούσε να αντιτάξει κανείς ότι ο Αίας δυσκολεύεται να συνυπάρξει με τους άλλους ανθρώπους, δεν μπορεί τελικά ν’ ακούσει τις ανάγκες των οικείων του και κυρίως της γυναίκας του Τέκμησσας, είναι σε αδυναμία να μετακινηθεί από τη θέση του. Υπάρχει κάτι άκαμπτο, απροσάρμοστο στον χαρακτήρα του. Δεν θα ανέβαζα το έργο αν δεν με είχε συγκινήσει τόσο αυτό το πρόσωπο.
• Πώς και γιατί εμπλέκεται ο Παντελής Μπουκάλας στην παράσταση;
Εμπλέκεται με το ποίημά του «Αίας», αυτό που με έκανε να σκεφτώ την παράσταση σαν ένα τραγούδι για τον Αίαντα, για τον αυτόχειρα. Κομμάτια από το ποίημα ακούγονται μελοποιημένα από τον ραψωδό και τον θίασο στην έναρξη και στο τέλος της παράστασης ολοκληρώνοντάς το. Ο ήρωας μιλάει για τον εαυτό του, για τη στάση της ζωής του σαν τρίτος, σαν παρατηρητής του θανάτου του, και ξέρει πως το μόνο που έχει μείνει να αντιστέκεται είναι το σώμα του, που μακέλεψε, που μακελεύτηκε και τώρα κείτεται νεκρό. Μνημείο ανθρώπου.
Ο Τσίπρας είναι ένας μεγάλος ηγέτης
• Ευχαριστημένος φαντάζομαι με το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος…
Μέσα σ’ αυτήν την κυρίαρχη φθορά μπορεί κάποτε να υποτιμήσεις τον κόσμο. Αποδείχτηκε ότι διαθέτει ένα ισχυρό DNA που υπαγορεύει αντίσταση στα τελεσίγραφα. Το έχουμε δει κι άλλες φορές. Αναγνώρισε σ’ έναν ηγέτη ότι ξέρει να διαπραγματεύεται -για πρώτη φορά έπειτα από πολλά χρόνια. Ε, αυτό δεν αντέχεται. Ο Τσίπρας αποδεικνύεται πολύ σημαντικός, και μάλιστα αριστερός με όλη τη μαχητικότητα και το ήθος αυτής της ιδεολογίας. Και επειδή δεν είναι σαν αυτούς που μας οδήγησαν ώς εδώ, πρέπει να τον λοιδορήσουν, να τον ακυρώσουν. Ο Αντ. Σαμαράς δεν είπε ποτέ τον Τσίπρα πρωθυπουργό, η λέξη δεν μπήκε στα χείλη του ούτε καν από το βήμα της Βουλής.
• Πιστεύετε ότι το παλιό σύστημα τελείωσε;
Αποκαλύφθηκε, κι αυτό μετράει πολύ. Ζούμε σ’ έναν πόλεμο, όχι εμφύλιο ευτυχώς, ούτε διχασμό έχουμε όπως λένε οι τηλεοράσεις. Εγώ που ζω μέσα στην κοινωνία δεν τον βλέπω. Περνάς από τα ΑΤΜ και βλέπεις ήσυχα να περιμένουν να πληρωθούν τα 60 ευρώ που επιτρέπει ο νόμος. Χωρίς καβγάδες και εμφυλιοπολεμικές διαθέσεις. Μετά ανοίγεις την τηλεόραση και νομίζεις ότι έρχεται η απόλυτη καταστροφή. Οι «αντιστασιακοί» της τηλεόρασης βάζουν οδοφράγματα. Αλλά ο εξουθενωμένος πια λαός ξέρει, επίσης δεν έχει πια τίποτα να χάσει.
• Ενα μικρό μέρος του όμως έχει πολλά να κερδίσει…
Πάντα έτσι γινόταν. Κάποιοι θα γίνουν πλουσιότεροι. Κατανοώ τον φόβο, την αγωνία εκείνων που είπαν «ναι», κατανοώ ότι όσοι έχουν βγάλει τα λεφτά τους έξω θα τα πολλαπλασιάσουν. Αλλά αυτό δεν μπορεί να γίνει επιχείρημα που θα καταργεί κάθε όριο δίκαιης διαπραγμάτευσης οδηγώντας στην υποτέλεια. Τελικά όλο αυτό έχει να κάνει με τίνος το μέρος τάσσεσαι. Κάθε σπίτι είχε και «ναι» και «όχι». Δεν φαγωθήκαμε μεταξύ μας, παρά τον τεράστιο εκφοβισμό. Διαστρεβλώθηκε επίτηδες το νόημα της ερώτησης του δημοψηφίσματος. Ηγέτες ξένων χωρών και πρόσωπα των θεσμών παρενέβαιναν τρομοκρατώντας τον κόσμο να ψηφίσει «ναι», στάση απαράδεκτη, στη χώρα τους δεν θα το επέτρεπαν ποτέ. Ε, λοιπόν, αν δεν έκλειναν οι τράπεζες το όχι θα έπαιρνε 90%, ποσοστό που εμένα προσωπικά θα με φόβιζε να απολαμβάνει μια κυβέρνηση. Ο τρόπος προπαγάνδας, τελικά, λειτούργησε ως μπούμερανγκ. Ούτε τη δουλειά τους δεν ξέρουν. Τώρα που βγήκε το «όχι», γιατί οι ίδιοι που το διαστρέβλωναν λένε ότι ο κόσμος ψήφισε να έχουμε διαπραγμάτευση;
• Δεν είναι ένα ρίσκο τόση ελευθερία δράσης στον Αλ. Τσίπρα;
Το ρίσκο το έχει η κυβέρνηση και ο ίδιος ο Τσίπρας. Ερχονται όμως στιγμές που πρέπει να ρισκάρει και ο λαός. Και μ’ αυτό το «όχι» το έπραξε. Ως αριστερός από την εφηβεία μου, πάντα στην ανανεωτική Αριστερά -δεν ήμουν κομματικό μέλος ποτέ- βλέπω να έχουμε σήμερα έναν μεγάλο ηγέτη.
• Οι κλειστές τράπεζες θα εμποδίσουν τον κόσμο να έρθει στην Επίδαυρο;
Υπάρχει αυτός ο κίνδυνος. Δεν θα μπορούσε όλο αυτό να μην έχει επιπτώσεις και στο θέατρο. Θέλω να ελπίζω ότι ο κόσμος δεν θα στερηθεί εντελώς κάποιες μικρές πολυτέλειες, όπως την ταπεινή εκδρομή στην Επίδαυρο. Στην πραγματικότητα είναι αναγκαίες για την ψυχική μας υγεία. Αξίζει να βρεθείς σ’ αυτό το θέατρο, να ζήσεις τη στιγμή που σβήνει το φως της μέρας και ξεκινά η παράσταση. Δεν είναι πιο υγιές από το να μείνεις καρφωμένος στον καναπέ, με κατάθλιψη, βλέποντας τηλεοπτική παραπληροφόρηση;
INFO:
Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου «Αίας» του Σοφοκλή. Μετάφραση: Δ. Ν. Μαρωνίτης. Σκηνοθεσία: Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος. Μουσική: Νίκος Κυπουργός. Σκηνικά – κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου. Χορογραφίες: Αγγελική Στελλάτου: Σχεδιασμός φωτισμών: Σάκης Μπιρμπίλης. Μουσική διδασκαλία: Αναστάσης Σαρακατσάνος. Ερμηνεύουν: Νίκος Κουρής, Μαρία Πρωτόπαππα, Γιάννος Περλέγκας, Παντελής Δεντάκης, Ελένη Ουζουνίδου, Γιάννης Τσορτέκης, Γιάννης Κλίνης, Δημήτρης Παπανικολάου.
