Κυκλοφορεί αύριο το μυθιστόρημα «Go Set a Watchman» της Χάρπερ Λι σε 26 χώρες, και ένας τρελός ενθουσιασμός έχει συνεπάρει τους φαν της 89χρονης συγγραφέως. Κι ας έχει γράψει ένα και μοναδικό βιβλίο πριν από 55 ολόκληρα χρόνια (1960).
Το «Οταν σκοτώνουν τα κοτσύφια» είναι, όμως, μυθιστόρημα-σταθμός, όχι μόνο γιατί έχει πουλήσει πάνω από 40 εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο, έχει μεταφραστεί σε κάθε γλώσσα και έγινε το 1962 μια ωραία ταινία από τον Ρόμπερτ Μάλιγκαν, αλλά κυρίως γιατί ενέπνευσε με τη θερμή του υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μαύρων γενιές ολόκληρες ακτιβιστών, πολιτικών, μαθητών (απαραίτητο ανάγνωσμα στο αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα) και δικηγόρων. Ναι, δικηγόρων. Ενας από τους κεντρικούς του ήρωες, ο αδέκαστος Αττικους Φιντς, αναλαμβάνει σε μια πολύ συντηρητική πόλη του Νότου, το φανταστικό Μέικομπ, να υπερασπίσει τον μαύρο Τομ Ρόμπινσον, που κατηγορείται άδικα για τον βιασμό νεαρής λευκής.
Κι ενώ ο αμερικανικός εκδοτικός οίκος τύπωσε, έτσι, για αρχή, δύο εκατομμύρια αντίτυπα, που ταξιδεύουν μέσα σε επτασφράγιστα κιβώτια σε όλο τον κόσμο (ακόμα και στο Αζερμπαϊτζάν, όπου συνήθως τα νέα αγγλικά βιβλία θέλουν δύο μήνες για να φτάσουν), κι ενώ οι προαγορές σε ηλεκτρονικά αλλά και βιβλιοπωλεία της γειτονιάς έχουν ξεπεράσει ακόμα και τον Χάρι Πότερ, κι ενώ χιλιάδες βιβλιοπώλες, κυρίως σε ΗΠΑ και Αμερική, θα ανοίξουν σήμερα τα μεσάνυχτα τα καταστήματά τους για να περιμένουν όλη τη νύχτα οι ουρές των βιβλιόφιλων το «Go Set a Watchman» παρακολουθώντας ένα κάρο εκδηλώσεις (από αναγνώσεις μέχρι παραστάσεις), ήρθαν οι «New York Times» (NYT) την Παρασκευή και με ένα δημοσίευμα παραλίγο να καταστρέψουν τη Χαρπερλιμανία.
Η κριτικός των NYT Μισίκο Κακουτάνι αποκάλυψε ότι στο «Go Set a Watchman» ο λατρεμένος μας, δημοκράτης και αντιρατσιστής Αττικους Φιντς παρουσιάζεται σαν ένας μισαλλόδοξος τύπος, που έχει πάρει μέρος σε συγκεντρώσεις της Κου Κλουκ Κλαν, έχει τη χειρότερη γνώμη για τους Αφρο-αμερικανούς και μάχεται εναντίον της άρσης των φυλετικών διαχωρισμών. Είναι, βέβαια, 72 χρονώ και πάσχει από αρθριτικά.
Μα τι συμβαίνει; Είναι πια πασίγνωστο ότι το «Go Set a Watchman» είναι ένα βιβλίο που η Χάρπερ Λι έγραψε το 1957, το υπέβαλε στον εκδότη της κι αυτός το απέρριψε. Περιέγραφε την επιστροφή μιας 26χρονης κοπέλας, της Τζιν Λουίζ Φιντς, στην πατρίδα της, το Μέικομπ, και εξέφραζε τη βαθιά αποστροφή της για τον ρατσισμό του. Ούτε ο ίδιος ο πατέρας της δεν πήγαινε πίσω. «Θέλεις καραβιές Μαύρων στα σχολεία μας, τα θέατρα και τις εκκλησίες μας; Τους θέλεις στον κόσμο μας;», ρωτάει ο Αττικους την Τζιν Λουίζ.
Ο εκδότης της, όμως, όπως εξήγησε η ίδια η συγγραφέας τον Φεβρουάριο, όταν μέσα σε παγκόσμιο ενθουσιασμό ξαναβρέθηκε το άτυχο και «χαμένο» παλιό της χειρόγραφο, είχε μια φαεινή ιδέα. Της ζήτησε να γράψει ένα νέο μυθιστόρημα, με τους ίδιους ήρωες, αλλά σε μικρότερη ηλικία, πίσω στο παρελθόν. Να είναι η Τζιν Λουίζ (με το διάσημο παρατσούκλι πια Σκάουτ) μικρούλα και να διηγείται ιστορίες από το Μέικομπ.
Αυτό τελικά έκανε η Χάρπερ Λι στο «Οταν σκοτώνουν τα κοτσύφια». Και για ένα λόγο, που ποτέ πια δεν θα μάθουμε, γιατί η συγγραφέας είναι ηλικιωμένη, άρρωστη και με δυσκολία μιλάει, ανέτρεψε τα πάντα. Στη θέση του ρατσιστή Αττικους Φιντς, στη θέση ενός πολύπλευρου και ρεαλιστικού βιβλίου, που καθρέφτιζε τολμηρά όλες τις συγκρούσεις μιας διχασμένης Αμερικής, η Λι έγραψε ένα μυθιστόρημα γεμάτο καλά αισθήματα και σιγουριά, από ‘δώ οι κακοί από ‘δώ οι καλοί, κι έπλασε έναν Αττικους ηρωικό, αγγελικό, πρότυπο του αντιρατσιστή. Οταν, μάλιστα, τον ερμήνευσε στο σινεμά ο Γκρέγκορι Πεκ, ο μύθος του έγινε μπετόν.
Η αποκάλυψη των «Νιου Γιορκ Τάιμς» είχε δύο επιπτώσεις. Πολλοί φανατικοί αναγνώστες του «Οταν πεθαίνουν τα κοτσύφια» δήλωσαν ότι μειώθηκε η λαχτάρα τους να αγοράσουν το «Go Set a Watchman». Kάποιοι άλλοι βρήκαν την ιστορία τρελά ενδιαφέρουσα. Οπως ο συγγραφέας και κριτικός Τόμας Μάλον, που ακόμα κι αν έχει διαβάσει μόνο το ένα κεφάλαιο που δόθηκε στη δημοσιότητα, δήλωσε στους «Νιου Γιορκ Τάιμς»: «Αν ο Αττικους Φιντς δεν είναι ο άγιος που ήταν στα “Κοτσύφια”, υπάρχει κάτι πλούσιο και συναρπαστικό σ’ αυτό.
Οι ηθικές βεβαιότητες ήταν φανερές από την πρώτη τους σελίδα, και με αυτή την έννοια δεν το θεωρώ ένα μεγάλο μυθιστόρημα που ασχολείται με μια χώρα που βασανίζεται από φυλετικούς διαχωρισμούς. Ισως, λοιπόν, αυτό το καινούργιο μυθιστόρημα να αποδειχθεί καλύτερο, εάν είναι περισσότερο πολύπλευρο και με αποχρώσεις».
Συμφωνεί και η σκηνοθέτις Μέρι Μέρφι, που έχει γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για τη Χάρπερ Λι. «Το “Go Set a Watchman” είναι περισσότερο πάνω στην υπεράσπιση των πολιτικών δικαιωμάτων των Μαύρων. Είναι περισσότερο πολιτικό από τα “Κοτσύφια” και μας δείχνει καθαρά τι είχε εκείνη την εποχή στο μυαλό της η συγγραφέας».
Μπορεί να έχει δίκιο. Οταν το έγραφε η Χάρπερ Λι ζούσε κι αυτή, όπως η ηρωίδα της, Τζιν Λουίζ, στη Νέα Υόρκη και επισκεπτόταν πότε πότε στο Μονρόβιλ της Αλαμπάμα τον ηλικιωμένο δικηγόρο πατέρα της, που θεωρείται μοντέλο για τον Αττικους Φιντς.
Οπως φαίνεται από γράμματά της σε φίλο της, ένιωθε παρείσακτη στην ίδια της την πόλη λόγω των πολιτικών της απόψεων. «Νιώθω ότι δεν μπορώ να κρατήσω το στόμα μου κλειστό. Εάν εκφραστώ ελεύθερα, θα μάθει όλη το Μονρόβιλ ότι είμαι μέλος της Εθνικής Ενωσης για την Πρόοδο των Εγχρώμων, κάτι που ο Θεός απαγορεύει».
