Prison Architect

Ενα νέο βιντεοπαιχνίδι διαχείρισης φυλακών υψίστης ασφαλείας και το διαρκές ηθικό ζήτημα του αρχιτέκτονα

Το ηλεκτρονικό παιχνίδι κατασκευής και εξομοίωσης «Prison Architect» που δημιουργήθηκε από τη βρετανική εταιρεία Introversion Software, με τελευταία τροποποίηση (mod) τον Ιανουάριο, παρέχει τη δυνατότητα στον χρήστη να κατασκευάσει και να διαχειριστεί μια φυλακή με αρκετή -δισδιάστατη- λεπτομέρεια. Επιτρέπει τον καθορισμό των διαστάσεων των κελιών, των θαλάμων, των εργαστηρίων, την κατασκευή εγκαταστάσεων και υπηρεσιών με μια συνολική εσωτερική διαμόρφωση του χώρου (φωτισμός, αποχέτευση, κ.λπ.) αλλά και την πρόσληψη προσωπικού, τη μαζική εισαγωγή ή μη φυλακισμένων.

Ο παίκτης έχει απόλυτη εξουσία επί του φυλακισμένου, μπορεί να του διαμορφώσει το ημερήσιο πρόγραμμα, να τον τιμωρήσει ή να τον επιβραβεύσει, να τον βάλει να εργαστεί ή να τον εξοντώσει στην απομόνωση. Ο ευρύτατος εξορθολογισμός που επιβάλλει το παιχνίδι για να συγκεντρωθούν όσο το δυνατόν περισσότερα χρήματα (ο απώτερος στόχος) όχι μόνο μετατρέπει τον κάθε φυλακισμένο σε χρηματική μονάδα μέτρησης που κλιμακώνεται με βάση το ιστορικό του ($50 έως $150 έκαστος) και απομειώνει την αρχιτεκτονική από την όποια συνθετική της ιδιότητα, αλλά κυρίως επαναφέρει στο προσκήνιο τον προβληματισμό γύρω από την αρχιτεκτονική ηθική και τον ρόλο του αρχιτέκτονα σχετικά με τη συμβολή του στη δόμηση τέτοιων κτιρίων.

Η έννοια της φυλακής παγιώνεται στην Ευρώπη μετά τη Γαλλική Επανάσταση σε ένα κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από την επιβολή του εξουσιαστικού μοντέλου της αστικής δημοκρατίας, για να υποκαταστήσει την αυθαιρεσία της σωματικής τιμωρίας του μονάρχη με τον «πολιτισμένο» κρατικό εγκλεισμό και την πιθανή επανένταξη στην κοινωνία. Μαζί με το στρατόπεδο, το ψυχιατρείο και το νεκροταφείο, εντάσσεται στο ιδρυματικό οπλοστάσιο της κρατικής εξουσίας που προσπαθεί χωρικά να περιορίσει τη βία, την τρέλα και τον θάνατο αντίστοιχα, απομακρύνοντας την οπτική επαφή που προγενέστερα υπήρχε διάχυτη στην κοινωνία, αλλά και να αναμορφώσει «προβληματικά» για τη λειτουργία του συστήματος στοιχεία. Η φυλακή μετατρέπει, όπως έγραφε ο Φουκώ, την κολαστική διαδικασία σε σωφρονιστική τεχνική για να τη μετατοπίσει σε ολόκληρο το κοινωνικό σώμα[1].

Σήμερα, η ραγδαία αύξηση των φυλακισμένων σε Ευρώπη και Αμερική όχι μόνο παγιώνει τη νεομαρξιστική προσέγγιση του φαινομένου, αλλά το κανονικοποιεί ως βασικό δεδομένο σε μια πραγματικότητα γενικότερης πολιτειακής περιχάραξης, με έντονα ταξικά χαρακτηριστικά (η κατοχή κρακ, ναρκωτικού που απαντιέται συχνά σε φτωχογειτονιές των ΗΠΑ, τιμωρείται πιο αυστηρά -18 προς 1!- από την αντίστοιχη κατοχή κοκαΐνης, το κατεξοχήν ναρκωτικό των πλουσίων).

Η φυλακή παραμένει ένα κτίριο και ως τέτοιο εμπλέκει την αρχιτεκτονική και τους αρχιτέκτονες εμβυθίζοντάς τους σε μια ηθική περιδίνηση από την οποία δεν βγαίνουν όλοι αλώβητοι. Τα ερωτήματα πολλά:

Οι αρχιτέκτονες πρέπει να προάγουν την ανθρώπινη υπόσταση; Εχουν μέρισμα ευθύνης σε όποιες αποφάσεις έχουν πολιτικό χαρακτήρα; Ή είναι απλοί εκτελεστές/διεκπεραιωτές τεχνικών έργων; Και εάν συμφωνήσουμε αρνούμενοι να συνδράμουμε λ.χ. στην υλοποίηση των φυλακών, κάποιος άλλος δεν θα βρεθεί να το πράξει;

Τα ερωτήματα είναι κατ’ ουσίαν ένα και σαφέστατα ιδεολογικό, όπως και η απάντηση. Θα επιχειρήσω να δώσω τη δική μου, που παραμένει υποκειμενική. Η απόρριψη της πολιτικής υπόστασης της αρχιτεκτονικής είναι μια εύκολη λύση που υιοθετείται από εκείνους που, υπηρετώντας τη νεοφιλελεύθερη λογική, επιζητούν την ηθική αποκάθαρση από τις όποιες ευθύνες φέρουν οι επιλογές τους, που στόχο έχουν το χρήμα και την εξουσία. Οι αρχιτέκτονες έχουν μια βασική κοινωνική ευθύνη.

Οχι όπως έλεγε ο Raphael Sperry και η οργάνωση «Αρχιτέκτονες, Σχεδιαστές, Πολεοδόμοι για την Κοινωνική Ευθύνη» να δρουν σύμφωνα με το δημόσιο συμφέρον –γιατί αυτό μπορεί να θεωρηθεί υποκειμενικό– αλλά σύμφωνα με την προήγηση της ανθρώπινης υπόστασης. Από τη στιγμή που τα Ηνωμένα Εθνη και άλλες οργανώσεις και φορείς θεωρούν τον εγκλεισμό βασανιστήριο που συμβάλλει στην έκπτωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, οι αρχιτέκτονες πρέπει να απέχουν από την υλοποίηση φυλακών ή θαλάμων θανατικής ποινής όπως και στρατοπέδων συγκέντρωσης. Ακόμα και εάν υλοποιηθούν από άλλους, οι αρχιτέκτονες θα έχουν τουλάχιστον διασώσει την αξιοπρέπειά τους.

Επειδή η αρχιτεκτονική δεν είναι, ή μάλλον δεν θα έπρεπε να είναι, παιχνίδι στα χέρια της εκάστοτε εξουσίας, θα ήταν ελπιδοφόρο εάν οι εδώ αρχιτέκτονες εξέφραζαν συλλογικά ή ατομικά την αποδοκιμασία τους για τις φυλακές Υψίστης Ασφαλείας τύπου Γ. Συμβολικά, για την αξιοπρέπεια των μέσα, και κυρίως… των έξω.

[1] Μ. Φουκώ, (1989), Επιτήρηση και Τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, Ράππα, σ. 397

*Δρ Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ