Ηταν ο Αδόλφος Χίτλερ ένας ρομαντικός; Μήπως, δηλαδή, η ενδογενής και ίσως αναπόδραστη αιτία της ανόδου του ναζισμού ήταν η ηθική και πνευματική αποσταθεροποίηση του 19ου αιώνα;
Τέτοια ερωτήματα εγείρει από την Τετάρτη 18 Μαρτίου η σκηνική μεταφορά της εμβληματικής μυθιστορηματικής τριλογίας του Χέρμαν Μπροχ «Οι υπνοβάτες» στη Μικρή Σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών σε σκηνοθεσία του Θέμελη Γλυνάτση.
Το έργο χαρτογραφεί 30 χρόνια γερμανικής ιστορίας (1888-1918) στη διάρκεια των οποίων η Ευρώπη περνάει από την παρακμή του ρομαντισμού στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στον εναγκαλισμό του φασισμού. Ο Μπροχ, συγγραφέας ισάξιος των Προυστ, Τζόις, Μούζιλ -ο Μίλαν Κούντερα χαρακτηρίζει την τριλογία ως «τον ακρογωνιαίο λίθο της παράδοσης του σύγχρονου ευρωπαϊκού μυθιστορήματος»- ολοκλήρωσε τους «Υπνοβάτες» το 1932 και μετά από μερικά χρόνια φυλακίστηκε από την Γκεστάπο. Παρόλο που η τριλογία δεν αναφέρεται καθόλου στην άνοδο του ναζισμού, ο αναγνώστης ανιχνεύει τη γενεαλογία του.
Στον πρώτο τόμο ζωντανεύει η ιστορία του Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, που εξαναγκάζεται από τους γονείς του να γίνει αξιωματικός του πρωσικού στρατού. Κι ενώ ενστερνίζεται τα απολυταρχικά, εθνικιστικά ιδεώδη, ζει σαν υπνοβάτης σ’ έναν κόσμο που κυριαρχείται από ένα είδος συναισθηματικής αδράνειας, οι ηθικές αξίες καταρρέουν και το αυγό του φιδιού επωάζεται. Πρόσωπα και γεγονότα τού δημιουργούν διλήμματα: η Ρουτσένα, μια γυναίκα ελευθερίων ηθών, ο φίλος του Φον Μπέρτραντ, που εγκαταλείπει τον στρατό για να γίνει επιχειρηματίας, ο πατέρας του που ετοιμάζεται να παντρευτεί τη νεαρή κόρη των γειτόνων τους, Ελίζαμπετ.
Ο Θέμελης Γλυνάτσης έχει ήδη καταθέσει ένα ξεχωριστό δείγμα δουλειάς. Δεν ξαφνιάζει λοιπόν η επιλογή να φέρει στη σκηνή ένα κείμενο τέτοιου υψηλού στοχασμού, που εμπεριέχει φιλοσοφία, μυθιστόρημα, ποίηση. Καταπιάνεται με τον πρώτο τόμο της τριλογίας με τίτλο «1888, Πάσενοφ ή ο Ρομαντισμός» στοχεύοντας σε μια παράσταση ποιητικής ατμόσφαιρας και μυσταγωγίας.
Ο μεσσιανισμός του κακού
«Η γενιά των Γερμανών και Αυστριακών λογοτεχνών, που έγραφαν την ίδια περίοδο με τον Μπροχ (Τσβάιχ, Μούζιλ, Μαν, Ροτ), είχαν ανάλογη διαίσθηση για την κτηνωδία που πλησίαζε» λέει ο σκηνοθέτης. «Θα μπορούσαμε να πούμε πως ο εθνικοσοσιαλισμός του Χίτλερ ήταν η καταστροφή που είχε συντελεστεί ήδη στο μέλλον κι ερχόταν με αργό βηματισμό προς το μέρος τους. Ενας μεσσιανισμός του κακού. Η βασική διαφορά μεταξύ του Μπροχ και των εξαίρετων συναδέλφων του είναι πως είχε μια ρηξικέλευθη προσέγγιση στη μυθιστορηματική φόρμα. Η τοιχογραφία του δεν βασίζεται στην εξέλιξη χαρακτήρων, αλλά στη βραδεία μεταμόρφωση εννοιών, φιλοσοφικών αξιωμάτων, κοινωνικών προσταγών και ιστορικών ερμηνειών. Στο κέντρο αυτών των πολιτισμικών μετατροπών βρίσκεται ο θεματικός πυρήνας: η ηθική κατάρρευση της Ευρώπης».
Ο Μπροχ δεν θεωρεί πως γι’ αυτή την κατάρρευση ευθύνεται ο σύγχρονος πολιτισμός. «Η άποψή του πως η Ιστορία δεν είναι γραμμικά εξελικτική, αλλά κατ’ ουσία παλινδρομική, τον έκανε να πιστεύει πως η ηθική κατάρρευση, που ο ίδιος ανιχνεύει στα τέλη του 19ου αιώνα, είναι στην πραγματικότητα μια παράδοση αιώνων που δεν λειτουργεί απλά σαν ηχώ ενός ιστορικού παρελθόντος, αλλά σαν αποτύπωμα στη σύγχρονη εμπειρία. Δηλαδή τόσο οι διαστρεβλώσεις του Διαφωτισμού όσο και η θηριωδία του Αουσβιτς, επί της ουσίας, είναι ακόμα και ήδη εδώ» εξηγεί ο Θέμελης Γλυνάτσης.
Αυτοί είναι και οι λόγοι που τον ώθησαν να ασχοληθεί με τη θεατρική μεταφορά του πρώτου τόμου.
«Η σύγχρονη τέχνη έχει συχνά την τάση να χαράσσει υπερβολικά γραμμικούς και εμφανείς συσχετισμούς μεταξύ αιτίας και φαινομένου, χάνοντας την ευκαιρία να ασχοληθεί με τη βαθύτερη, φιλοσοφική υφή των πολιτικών και κοινωνικών κατασκευών – με το τοπίο της Ιστορίας θα μπορούσε να πει κάποιος» καταλήγει ο σκηνοθέτης.
• Πώς μεταφέρεται στη σκηνή ένα τέτοιο μυθιστόρημα;
«Ηθελα να αποδώσω και σκηνικά αυτό που με γοητεύει στον Μπροχ: οι χαρακτήρες έχουν σημασία στον βαθμό που αποτελούν μέρος ενός τοπίου το οποίο καταστρέφεται μπροστά στα μάτια του κοινού. Η ψυχολογία του καθενός έχει λιγότερο ενδιαφέρον από τον συσχετισμό του με άλλους χαρακτήρες ή με το περιβάλλον το οποίο διασχίζει. Εξ ου και η εμμονή του Μπροχ με τοπία, εσωτερικούς χώρους, σταθμούς τρένων, ξενοδοχεία. Ο χώρος δεν είναι ποτέ ουδέτερος. Η αισθητική, η ιστορία του είναι πλέγματα σημείων που μεταμορφώνουν την υποκειμενική εμπειρία. Ο Μπροχ δεν τραβάει γραμμές μεταξύ φασισμού και ρομαντισμού, προτιμά να παρατηρεί με τρισδιάστατο τρόπο τις εξαιρετικά λεπτές δονήσεις ενός πολιτιστικού περιβάλλοντος, που αργά αργά, σχεδόν αόρατα, αυτοαναιρείται και εν τέλει καταστρέφεται».
Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών (Λ. Συγγρού 107 Ν. Κόσμος, Τηλ.: 213-0178000) Μετάφραση: Μαρία Αγγελίδου. Δραματουργία: Ελένη Τριανταφυλλοπούλου. Σκηνικά: Αδριανός Ζαχαριάς. Κοστούμια: Μαργαρίτα Δοσούλα. Μουσική: Γιώργος Πούλιος. Φωτισμοί: Μελίνα Μάσχα. Βίντεο: Ολγα Μπρούμα. Πιάνο: Μιχάλης Παπαπέτρου. Ερμηνεύουν: Θανάσης Δόβρης, Νέστωρ Κοψιδάς, Σοφιάννα Θεοφάνους, Αλεξάνδρα Ντεληθέου, Σωτήρης Τσακομίδης, Ασπασία Κράλλη, Χρήστος Κεχρής, Ιερώνυμος Καλετσάνος.
