Requiem

Φτάσαμε στον δεύτερο θάνατο, δηλαδή την κηδεία, χωρίς επικήδειους όμως και με βασικό επίδικο την κληρονομιά, τα assets του ΣΥΡΙΖΑ.

Οι πολλοί που έφυγαν είχαν καταδικάσει όσους έφυγαν πριν και κράτησαν τις έδρες. Οι λίγοι που έμειναν κέρδισαν επιτέλους ένα νεκροζώντανο κόμμα που (και) οι ίδιοι κατέστρεψαν μετά 15 χρόνια φραξιονισμού και υπόγειων διαδρομών. Τι έκανε κόσμο που μέχρι πρόσφατα βρισκόταν στο ίδιο κόμμα να επιτίθεται με πάθος στους πριν λίγο συντρόφους και τον ιστορικό ηγέτη; Εχουμε έναν μοιραίο συνδυασμό, πιστεύω, της «μεταδημοκρατικής» συνθήκης και του ρόλου των συναισθημάτων στη σύσταση πολιτικών ταυτοτήτων. Η μεταδημοκρατία επηρεάζει όλες τις μορφές της πολιτικής δράσης. Τα κόμματα της Κεντροδεξιάς και της Κεντροαριστεράς συνέκλιναν στρατηγικά παρά τις επιφανειακές τους διαφωνίες. Οι αγορές επιβάλλονται επί των πολιτικών, η κυριαρχία τους αντικαθιστά τη λαϊκή. Αν οι αγορές και οι ειδικοί μπορούν να δίνουν «ορθές» λύσεις, δεν χρειάζεται δημόσιος διάλογος ή χρονοβόρες και δαπανηρές δημοκρατικές διαδικασίες. Οι εκλογές αλλάζουν τους διαχειριστές της διακυβέρνησης όχι τις πολιτικές. «Αν οι εκλογές άλλαζαν κάτι, θα τις είχαν καταργήσει», όπως λέγεται.

Οι ταξικές ταυτότητες (εργάτες, αγρότες, επαγγελματίες, μεσαίοι και μικρομεσαίοι) τείνουν να εξαφανιστούν, ο πολιτικός ανταγωνισμός υποχωρεί, η διαμόρφωση συλλογικοτήτων γύρω από δημοκρατικά και σοσιαλιστικά αιτήματα εγκαταλείπεται. Θρησκευτικές, εθνοτικές ή προσωπικές ταυτότητες αντικαθιστούν τις ταξικές και αξιακές. Εχουμε έκρηξη ταυτοτήτων αλλά η πολιτική δεν μπορεί να τις συνδυάζει γύρω από διαιρέσεις που διαπερνούν το σύνολο της κοινωνίας. Η εκλογή του ΣΥΡΙΖΑ το 2015 ήταν αποτέλεσμα μιας στρατηγικής διαίρεσης στην κοινωνία, με τον πόλο του λαού, «εμάς», στη μια πλευρά απέναντι στους «άλλους» – μνημονιακούς, δεξιούς, ευρωλάτρες. Η διάκριση εμείς/αυτοί δημιούργησε έντονα πολιτικά συναισθήματα που οδήγησαν στη σύγκλιση γύρω από τον λαϊκό πόλο. Η προσωρινή διακοπή της μεταδημοκρατικής συναίνεσης, η απόρριψη της άποψης «Ολοι ίδιοι είναι» αποτέλεσαν ρήξη στην πολιτική ως χώρο εναλλαγής και δημιούργησανε ένα ριζοσπαστικό πολιτικό υποκείμενο. Πώς φτάσαμε από αυτή την υπέρβαση στον αγώνα όλων κατά όλων;

Συναισθήματα και ταυτότητες

Η ψυχανάλυση μπορεί να βοηθήσει. Οπως υποστηρίζει ο Φρόιντ, ο κοινωνικός δεσμός έχει λιβιδινικά στοιχεία, τα συναισθήματα διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διαδικασία σύστασης συλλογικών ταυτοτήτων. Η σύγκλιση των ανθρώπων σε κοινό πολιτικό χώρο μεσολαβείται είτε από την αφοσίωση σε αφηρημένες ιδέες είτε από την αγάπη για τον ηγέτη, συνήθως και τα δύο. Οταν οι άνθρωποι επενδύουν λιβιδινικά σε αξίες ή στον ηγέτη, μετατρέπουν τα επιθετικά ένστικτα προς τους «άλλους» σε συναισθηματικούς δεσμούς και αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους. Ετσι «εμείς» (οι αριστεροί, οι Συριζαίοι, οι δημοκράτες) κοινωνούμε συναισθηματικά και ενοποιούμαστε πολιτικά.

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατανόησε τη δημοκρατική έκρηξη του 2015, δεν διατήρησε το momentum μετά το 2019. Η εγκατάλειψη της πολιτικής φιλοσοφίας και της κριτικής θεωρίας εγκλώβισαν την κυβέρνηση και αργότερα την αντιπολίτευση σε ουδέτερες τεχνοκρατικές απόψεις που εκλογικεύονταν περιστασιακά από ξεπερασμένα μαρξιστικά τσιτάτα. Ετσι, επικράτησε η εικόνα ότι σκοπός της Αριστεράς είναι η καλύτερη διαχείριση των προβλημάτων χωρίς εναλλακτικό όραμα. Η μεταδημοκρατία απέκτησε αριστερό περίβλημα. Η ήττα στις εκλογές τραυμάτισε παραπέρα τις πληγωμένες αξίες. Η επίκληση αριστερών «κλισέ» ικανοποιούσε την παραδοσιακή βάση του κόμματος, αλλά άφηνε αδιάφορους τους νέους. Ετσι, μετά το 2019, η αριστερή σύγκλιση γύρω από αξίες και ιδέες αντικαταστάθηκε από τον ηγέτη ως συγκολλητική ουσία. Το φαινόμενο του «υπερηγέτη» και η προσκόλληση ή η σιωπηλή αποδοχή του ενισχύονταν όσο το κόμμα αρκούνταν σε μια αντιπολιτευτική ρητορική και δεν ξεκαθάριζε τις βασικές του παραμέτρους. Υποχωρούσε η ταυτότητα και το ιδεολογικό στίγμα, επικρατούσαν επί μέρους προτάσεις και πολιτικές που ανταγωνίζονταν τη δεξιά «επιτελικά», δηλαδή στο δικό της γήπεδο. Μετά τη συντριβή του 2023, ο αρχηγισμός αντικατέστησε τις αξίες πλήρως και προετοίμασε τον δρόμο προς το «φαινόμενο Κασσελάκη» και τις επακόλουθες διασπάσεις. Οσοι φραξιονιστές «βαρόνοι» απέτυχαν στις ηγετικές δολοπλοκίες τους υποστήριξαν τον Κασσελάκη ως προσωρινό αντι-αριστερό δεκανίκι. Μετά πρωτοστάτησαν στην εκπαραθύρωσή του και τώρα θα γίνουν «ηγέτες», κληρονομώντας τα λιγοστά υλικά ιμάτια – οι άνθρωποι έφυγαν.

Η διαίρεση «εμείς ενάντια στους άλλους», που οδήγησε στις νίκες, μεταφέρθηκε στους εσωτερικούς «εχθρούς». Τα συναισθήματα γίνονται ονειρικές αντανακλάσεις των αντιπάλων και οδηγούν σε ανεξέλεγκτες επιθέσεις. Ετσι, οδηγηθήκαμε στη συναισθηματική επαναφόρτιση της μετα-συριζαϊκής εποχής. Δεν εκφράζεται με αξιακές αντιπαραθέσεις, όλα τα θραύσματα του ενιαίου ΣΥΡΙΖΑ λένε περίπου τα ίδια. Ο λόγος του προέδρου παραμένει, ελπίζω για λίγο ακόμη, μια σειρά συνθημάτων και πολιτικών χωρίς (αριστερό) όραμα. Βοηθάει όμως τους (περισσότερους) μελαγχολικούς αριστερούς να ξαναβρούν τα χαμένα πάθη και τη συλλογικότητα γύρω από ένα πρόσωπο. Οι «νεο-προεδρικοί» τονίζουν τον χαρισματικό χαρακτήρα του. Οι αντίθετοι επιμένουν στα προβληματικά χαρακτηριστικά της οργάνωσης «από τα πάνω» και της απόφασης να ενταχθούν στο κόμμα μέλη χωρίς παρελθόν, χωρίς ρούχα, ωσάν να έχουμε μια δεύτερη βάφτιση. Η συναισθηματική επένδυση οδηγεί τη μια πλευρά στην οιδιπόδεια σύγκλιση, την άλλη στη σύγκλιση μέσω της απόρριψης. Ο ανταγωνισμός στηρίζεται σε ασύμβατα αξιώματα που είναι τόσο προφανή για τους μεν όσο είναι ακατανόητα για τους άλλους.

Ο Βέμπερ και ο Νίτσε υποστήριζαν ότι, ενώ η επιστήμη ανακαλύπτει πολλά για τη λειτουργία του κόσμου, δεν μπορεί να μας πει τι να κάνουμε. Το ον και το δέον, τα πράγματα και οι αξίες, ανήκουν σε παράλληλους χώρους. Ο μαρξισμός και η Αριστερά προσπάθησαν να γεφυρώσουν τις δύο ηπείρους. Τα φαινόμενα των ημερών μας δείχνουν τη μερική αποτυχία του εγχειρήματος. Η μεταπολιτική τραγωδία της Αριστεράς βάζει τις αξίες απέναντι στον ηγέτη, οι μεν αθεμελίωτες, ο δε δημιούργημα της επιθυμίας των χαμένων πολιτών. Σε τι ελπίζουμε ακόμη; Στην πολιτική αλλαγή. Ακόμα και τα λίγα είναι αρκετά.

ΜΕΤΑΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Η μεταδημοκρατία απέκτησε αριστερό περίβλημα. Η ήτταστις εκλογές τραυμάτισε παραπέρα τις πληγωμένες αξίες. Η επίκληση αριστερών «κλισέ» ικανοποιούσε την παραδοσιακή βάση του κόμματος, αλλά άφηνε αδιάφορους τους νέους

*Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου