Γιατί η «Οδύσσεια» μπορεί να «διαβαστεί» και αλλιώς

Την ώρα που ο Κρίστοφερ Νόλαν βγάζει την «Οδύσσεια» από τις σελίδες του Ομήρου και την απλώνει πάνω στη γιγαντιαία οθόνη του IMAX, η Μαριάννα Κάλμπαρη κάνει σχεδόν την αντίστροφη κίνηση. Στρέφει το βλέμμα στη γυναίκα που δεν έφυγε ποτέ: στην Πηνελόπη, η οποία για 20 χρόνια έμεινε κλεισμένη μέσα στον οίκο, μετατρέποντας την αναμονή σε καθημερινή στρατηγική επιβίωσης, με τον αργαλειό της. Αλλά και στις Πηνελοπιάδες αυτού του κόσμου, που 3.000 χρόνια τώρα υπενθυμίζουν ότι κάθε ηρωική επιστροφή προϋποθέτει κάποιον που έμεινε πίσω για να κρατήσει το σπίτι, τη μνήμη και την τάξη όρθια. Και όχι μόνο δεν αναγνωρίζεται η στάση τους, αλλά τιμωρούνται κιόλας.

Το «Πηνελόπες & Πηνελοπιάδες “Τhe Loom”», σε κείμενο και σκηνοθεσία της καλλιτεχνικής διευθύντριας του Θεάτρου Τέχνης, εγκαινίασε και τον χώρο «ΣΤΟΑ Culture», το αίθριο πάνω από το Υπόγειο του Τέχνης, που επιτέλους άνοιξε ξανά και οι υπεύθυνοι του χώρου ανακοίνωσαν μια σειρά όχι μόνο από καλλιτεχνικές δράσεις (συναυλίες, θέατρο κ.ά.), αλλά από μια ολόκληρη πολιτισμική και απολύτως urban μεταστροφή του αιθρίου αλλά και της στοάς από κάτω. Εκεί η Κάλμπαρη δεν παρουσίασε απλώς μια «γυναικεία εκδοχή» της «Οδύσσειας». Ξήλωσε τον ίδιο τον μηχανισμό του έπους. Η Πηνελόπη δεν υπήρξε μόνο η πιστή σύζυγος, υπήρξε ένα σώμα υπό επιτήρηση, μια γυναίκα περικυκλωμένη από άνδρες που διαπραγματεύονταν τον θρόνο, την περιουσία και το μέλλον της σαν να τους ανήκαν.

«Ακόμη κι εμένα εκπλήσσει το πόσο βαθιά μέσα μας υπάρχουν τα όσα μας μεγάλωσαν. Έπρεπε να κυλήσει πολύ νερό για να δω την “Οδύσσεια” αλλιώς, για να καταλάβω πως η κοινωνία βαφτίζει συχνά “γυναικεία δύναμη” την υποχρέωση των γυναικών να αντέχουν αδιαμαρτύρητα εκεί όπου το κράτος, η οικογένεια και οι άνδρες αρνούνται να αναλάβουν τις ευθύνες τους. Ευτυχώς έχουν αλλάξει τα πράγματα κάπως και έχουμε τη δυνατότητα και την τόλμη να μιλάμε για όλες αυτές τις αδικίες που ως κοινωνικές κατασκευές πρέπει να ρημαχθούν από τη ρίζα τους. Αλλιώς δεν θα αλλάξει τίποτα, όσο κι αν φαινομενικά φαίνεται μια κάποια εξέλιξη. Ακόμα η γυναίκα είναι αυτή που θα φροντίσει το σπίτι, τα παιδιά, τους ηλικιωμένους, τον άντρα της. Αν δεν εργάζεται, όλο αυτό δεν νοείται από το κράτος ως εργασία. Ενώ θα έπρεπε να πληρώνεται κανονικά. Όταν είχα καταπιαστεί με τις “Δούλες” του Ζενέ, διαπίστωσα πως ο Ελύτης τις είχε πει “δούλες” στη μετάφραση. Στα γαλλικά είναι “οι καλές”/“οι φροντίστριες”. Εμείς ακόμα έχουμε το “δούλα και κυρά”».

Ο Όμηρος

«Ταυτόχρονα, μια γυναίκα (αλλά όχι μόνο αυτή φυσικά) “δεν πρέπει” να φανερώνει τη σεξουαλικότητά της, ούτε να τη διεκδικεί. Ο Όμηρος περιγράφει σε δύο σελίδες μια εξαιρετικά βίαιη σκηνή, όπου ο Οδυσσέας αναγκάζει τις δούλες που είχαν κοιμηθεί με τους μνηστήρες να καθαρίσουν το παλάτι από τα νεκρά πτώματα των ανδρών αυτών και μετά τις κρεμάει. Ούτε το σπαθί τους δεν άξιζαν για τον ίδιο, επειδή είτε αναγκάστηκαν είτε και θέλησαν να πάνε με τους άντρες αυτούς. Εδώ αποκαλύπτεται ο πυρήνας της πατριαρχίας: ο άνδρας ταξιδεύει, επιθυμεί, προδίδει και επιστρέφει ως ήρωας· η γυναίκα κρίνεται, διαπομπεύεται ή τιμωρείται για το σώμα και την επιθυμία της. Αυτές οι “δούλες” που τιμωρήθηκαν τόσο βάναυσα ήταν η απόδειξη της εξουσίας του Οδυσσέα. Ήταν μετανάστριες οι περισσότερες, νέα κορίτσια, φτωχά. Συμβαίνει κάτι διαφορετικό σήμερα; Όχι! Οι άνθρωποι συνεχίζουν να επιβάλλουν την εξουσία τους πανταχόθεν με τη βία, με αίμα αθώων. Το βλέπουμε να γίνεται στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ, στο Ισραήλ… παντού. Ούτε η γυναίκα μπορεί ακόμη να ορίσει το σώμα της η ίδια, μήτε τη σεξουαλικότητά της. Φυσικά αυτό δεν ισχύει μόνο για τη γυναίκα. Αν βιώναμε υγιή σεξουαλικότητα, ο κόσμος μας θα ήταν πολύ πολύ καλύτερος, με πολύ λιγότερα προβλήματα. Το πιστεύω ακράδαντα αυτό» μας λέει.

Στην παράστασή της, ο μύθος δεν φυλάσσεται σε μουσείο, αλλά τοποθετείται στην καρδιά της Αθήνας, ανάμεσα σε ανθρώπους που συνεχίζουν να κουβαλούν τους ίδιους έμφυλους ρόλους με διαφορετικό λεξιλόγιο. Το Θέατρο Τέχνης ανεβαίνει από το υπόγειο στο αίθριο και μαζί του ανεβαίνουν στην επιφάνεια όσα το έπος κράτησε αθέατα. Η Μαριάννα Κάλμπαρη εμφανίζεται ως σύγχρονη ραψωδός, κρατώντας το νήμα του λόγου, ενώ η Χριστίνα Σουγιουλτζή γίνεται το σώμα της Πηνελόπης μέσα από τον χορό, την ακροβασία και το ακορντεόν. Κεντρικός πρωταγωνιστής είναι ο αργαλειός της Φοίβης Βλάσση. Η ίδια υφαίνει πραγματικά επί σκηνής και ταυτόχρονα τον μετατρέπει σε μουσικό όργανο: οι χτύποι, οι τριβές και οι ρυθμοί του γεννούν μια απίστευτη μουσική, τραγούδια και μια ηχητική παρτιτούρα που μοιάζει να βγαίνει από το ίδιο το σώμα της εργασίας. Το «loom» σημαίνει αργαλειός, αλλά ως ρήμα σημαίνει επίσης ότι κάτι προβάλλει απειλητικά. Η Πηνελόπη υφαίνει, ενώ η απειλή πλησιάζει. Ξηλώνει το ύφασμα για να κερδίσει χρόνο· η παράσταση ξηλώνει την παλιά αφήγηση για να κερδίσει χώρο.

info

Απόψε, στις 21.00, στη ΣΤΟΑ Culture (Πεσμαζόγλου 5 & Σταδίου, στο αίθριο πάνω από το Υπόγειο του Τέχνης). Προπώληση: more.com. Η παράσταση θα παρουσιαστεί ξανά τον Σεπτέμβρη στον ίδιο χώρο.