Τι θα έλεγε σήμερα ο Πλάτων για την Ελλάδα;

Τα τελευταία χρόνια στις έρευνες κοινής γνώμης οι Ελληνες εμφανίζουν ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης προς τη Δικαιοσύνη, τη δημόσια διοίκηση, το πολιτικό σύστημα και γενικότερα τους θεσμούς της Πολιτείας. Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί μια πρόσκαιρη δυσαρέσκεια. Αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Γιατί η εμπιστοσύνη δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι το αόρατο θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζεται κάθε οργανωμένη κοινωνία. Οταν ο πολίτης παύει να πιστεύει ότι οι νόμοι εφαρμόζονται ισότιμα, ότι η Δικαιοσύνη απονέμεται αμερόληπτα και ότι οι θεσμοί υπηρετούν πραγματικά το κοινό καλό, τότε απομακρύνεται από την ίδια την Πολιτεία. Ενισχύεται ο ατομισμός, κυριαρχεί η καχυποψία και διαμορφώνεται η αντίληψη ότι ο καθένας πρέπει να προστατεύσει μόνος του τον εαυτό του. Ετσι διαβρώνεται το κοινωνικό συμβόλαιο και η δημοκρατία γίνεται πιο εύθραυστη.

Περισσότερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια πριν, ο Πλάτων αφιέρωσε την «Πολιτεία» του ακριβώς σε αυτό το ζήτημα. Δεν αναζητούσε απλώς την καλύτερη μορφή διακυβέρνησης. Αναζητούσε τις προϋποθέσεις μιας δίκαιης κοινωνίας. Για τον Πλάτωνα, η Δικαιοσύνη δεν ήταν μόνο ένας θεσμός ούτε ένας μηχανισμός επίλυσης διαφορών. Ηταν η δύναμη που συγκρατεί ενωμένη την πόλη. Η αρμονία της Πολιτείας προκύπτει όταν κάθε πολίτης και κάθε θεσμός επιτελεί τον ρόλο του με αίσθημα ευθύνης απέναντι στο κοινό καλό. Ο Πλάτων σήμερα δεν θα ρωτούσε μόνο αν λειτουργούν οι θεσμοί. Θα ρωτούσε αν οι πολίτες πιστεύουν ότι λειτουργούν δίκαια. Γιατί χωρίς αυτή την πεποίθηση, ακόμη και οι καλύτεροι νόμοι χάνουν τη δύναμή τους. Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται με νόμους ούτε οικοδομείται με επικοινωνιακές καμπάνιες. Κερδίζεται καθημερινά μέσα από τη συνέπεια, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την ισονομία. Η Δικαιοσύνη δεν αρκεί να είναι ανεξάρτητη· πρέπει και να γίνεται αντιληπτή ως ανεξάρτητη. Οι θεσμοί δεν αρκεί να λειτουργούν· πρέπει να πείθουν ότι λειτουργούν για όλους, χωρίς εξαιρέσεις και χωρίς προνόμια.

Η Ελλάδα διαθέτει μια μοναδική ιστορική παρακαταθήκη. Εδώ γεννήθηκαν η φιλοσοφία, η δημοκρατία και η έννοια της Πολιτείας ως κοινότητας ελεύθερων πολιτών που υπηρετούν το κοινό καλό. Αυτή η κληρονομιά δεν αποτελεί μόνο λόγο υπερηφάνειας. Αποτελεί πρωτίστως ευθύνη. Δεν αρκεί να επικαλούμαστε τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη ή τον Ιπποκράτη ως σύμβολα ενός ένδοξου παρελθόντος. Η πραγματική τιμή προς αυτούς είναι να μετατρέψουμε τις αρχές τους σε καθημερινή πρακτική της δημόσιας ζωής.

Ο Ιπποκράτης δίδαξε ότι η πρόληψη είναι ανώτερη από τη θεραπεία. Το προλαμβάνειν του θεραπεύειν.Το ίδιο ισχύει και για τη δημοκρατία. Η πρόληψη της θεσμικής απαξίωσης είναι πολύ σημαντικότερη από την προσπάθεια αποκατάστασής της όταν η εμπιστοσύνη έχει ήδη χαθεί. Γιατί η εμπιστοσύνη χτίζεται αργά, αλλά μπορεί να καταρρεύσει πολύ γρήγορα. Η αποκατάστασή της δεν αποτελεί ευθύνη μόνο της Δικαιοσύνης ούτε μόνο της πολιτικής ηγεσίας. Είναι ευθύνη όλων των θεσμών, αλλά και όλων των πολιτών.

Η μεγάλη πρόκληση της Ελλάδας δεν είναι μόνο να γίνει πιο ανταγωνιστική ή πιο εύπορη. Είναι να ξαναγίνει μια Πολιτεία στην οποία ο πολίτης θα αισθάνεται ότι οι θεσμοί λειτουργούν με δικαιοσύνη, μέτρο, διαφάνεια και σεβασμό προς όλους. Γιατί χωρίς εμπιστοσύνη δεν υπάρχει κοινωνική συνοχή. Χωρίς κοινωνική συνοχή δεν υπάρχει δημοκρατία. Και χωρίς δημοκρατία, η Πολιτεία παύει να είναι αυτό που οραματίστηκε ο Πλάτων: μια κοινότητα ανθρώπων που υπηρετεί το κοινό καλό μέσα από τη δικαιοσύνη.

Η δημοκρατία δεν ανανεώνεται μόνο στις κάλπες. Ανανεώνεται καθημερινά, μέσα από την εμπιστοσύνη που συνδέει τους πολίτες με τους θεσμούς και τους πολίτες μεταξύ τους. Εκεί αρχίζει η πραγματική δύναμη μιας χώρας. Και εκεί βρίσκεται, ίσως, η μεγαλύτερη πρόκληση της σύγχρονης Ελλάδας.

*Επιχειρηματία, ιδρυτή SYMBEEOSIS και APIVITA