Τις ημέρες αυτές, καθώς ολοκληρώθηκε η διαδικασία συμπλήρωσης των μηχανογραφικών δελτίων και διαμορφώνονται οι βάσεις εισαγωγής στα Πανεπιστήμια, όλα δείχνουν ότι και φέτος οι Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού θα κινηθούν, ως συνήθως, στα χαμηλά επίπεδα προτίμησης των τελευταίων ετών. Οι χαμηλές βάσεις, όμως, δεν είναι το πρόβλημα. Είναι το σύμπτωμα. Πώς είναι δυνατόν μια χώρα που διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους εμπορικούς στόλους στον κόσμο να δυσκολεύεται να προσελκύσει τους καλύτερους νέους και τις καλύτερες νέες στις σχολές που εκπαιδεύουν τα στελέχη τα οποία θα κυβερνήσουν αυτά τα πλοία;
Η ελληνική ναυτιλία γνώρισε δύο μεγάλες επιτυχίες. Η πρώτη, η ιστορική, ήταν η μεταπολεμική ανάπτυξη της ελληνικής πλοιοκτησίας και της πλοιοδιαχείρισης. Με τη συμβολή της ελληνικής επιχειρηματικότητας και τη διακριτική στήριξη του κράτους, δημιουργήθηκε στη χώρα τα τελευταία 40 χρόνια, σταδιακά, ένα από τα σημαντικότερα ναυτιλιακά κέντρα στον κόσμο, με ναυλώσεις, χρηματοδότηση, ασφαλίσεις, τεχνικές και νομικές υπηρεσίες και ένα ολόκληρο οικοσύστημα δραστηριοτήτων υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η δεύτερη επιτυχία ήρθε τα τελευταία περίπου τριάντα πέντε χρόνια. Τα ελληνικά πανεπιστημιακά Τμήματα Ναυτιλιακών Σπουδών και οι συναφείς πολυτεχνικές σχολές απέδειξαν ότι μπορούν να παράγουν στελέχη υψηλού επιπέδου για τη διεθνή ναυτιλιακή αγορά. Χιλιάδες απόφοιτοί τους στελεχώνουν σήμερα ναυτιλιακές επιχειρήσεις, διεθνείς οργανισμούς, τραπεζικά τμήματα, ασφαλιστικούς οργανισμούς, νηογνώμονες και εταιρείες logistics στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Υπάρχει όμως ένας κρίκος που φαίνεται να υστερεί. Η ναυτική εκπαίδευση.
Ας αναδείξουμε λοιπόν αυτή τη μεγάλη ελληνική αντίφαση. Η χώρα που πρωταγωνιστεί στην πλοιοκτησία και στην πλοιοδιαχείριση δεν έχει καταφέρει να μετατρέψει τις Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού σε πόλο έλξης για νέους και νέες υψηλών προσόντων.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι κενές θέσεις ή οι χαμηλές βάσεις. Είναι ότι το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα δεν εκπέμπει την εικόνα μιας εκπαιδευτικής κουλτούρας και χαρακτηριστικών υψηλού κύρους και διεθνούς προοπτικής. Κι όμως, η διεθνής ναυτιλία δεν ζητά σήμερα μόνον περισσότερους αξιωματικούς. Τους ζητά και καλύτερα εκπαιδευμένους.
Το σύγχρονο πλοίο αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες τεχνολογικές εγκαταστάσεις στον κόσμο. Η τεχνητή νοημοσύνη, η ψηφιοποίηση, η κυβερνοασφάλεια, τα νέα καύσιμα και η πράσινη μετάβαση μεταβάλλουν ριζικά το περιεχόμενο του ναυτικού επαγγέλματος.
Οι νέοι που μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτές τις απαιτήσεις έχουν εύλογα και υψηλότερες προσδοκίες από το εκπαιδευτικό σύστημα που θα επιλέξουν. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το θεσμικό ζήτημα που αποφεύγουμε επί δεκαετίες να συζητήσουμε. Οι Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού εξακολουθούν να λειτουργούν περισσότερο ως διοικητικές δομές του υπουργείου Ναυτιλίας παρά ως σύγχρονα ακαδημαϊκά ιδρύματα.
Ας είμαστε σαφείς. Το ζήτημα δεν αφορά τα στελέχη του Λιμενικού Σώματος, τα οποία επιτελούν τον θεσμικό τους ρόλο στην εποπτεία της ναυτικής εκπαίδευσης και στην εφαρμογή των διεθνών συμβάσεων. Αφορά το ίδιο το διοικητικό μοντέλο.
Στις περισσότερες προηγμένες ναυτικές χώρες η κρατική αρχή εποπτεύει και πιστοποιεί. Η διοίκηση, όμως, των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων ασκείται με ακαδημαϊκά κριτήρια, με στόχο την ποιότητα, τη διεθνοποίηση, την αξιολόγηση και την αριστεία.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλη μία αποσπασματική παρέμβαση. Χρειάζεται εθνική στρατηγική για τη ναυτική εκπαίδευση. Λιγότερο κατακερματισμό, ισχυρότερες εκπαιδευτικές μονάδες, κρίσιμη μάζα διδακτικού προσωπικού, σύγχρονες υποδομές, διεθνείς συνεργασίες, συστηματική αξιολόγηση και μια νέα διοικητική κουλτούρα που θα υπηρετεί πρωτίστως την ακαδημαϊκή αποστολή. Η δημιουργία μιας Εθνικής Αρχής Ποιότητας και Στρατηγικού Σχεδιασμού της Ναυτικής Εκπαίδευσης, στα πρότυπα και με την εμπειρία της Εθνικής Αρχής Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ), θα μπορούσε να αποτελέσει τον θεσμό που θα δώσει για πρώτη φορά στρατηγική συνοχή σε αυτή την προσπάθεια.
Η Ελλάδα έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί να πρωταγωνιστεί στην πλοιοκτησία, στην πλοιοδιαχείριση και στην παραγωγή στελεχών για το διεθνές ναυτιλιακό cluster. Απομένει και αυτό ακόμη το μεγάλο βήμα. Να αποκτήσει και ένα σύστημα ναυτικής εκπαίδευσης αντάξιο της ναυτιλιακής της υπεροχής. Γιατί μια πραγματικά μεγάλη ναυτιλιακή δύναμη δεν διακρίνεται μόνο από τα πλοία που διαθέτει και διαχειρίζεται. Διακρίνεται και από την ποιότητα των ανθρώπων που εκπαιδεύει για να τα κυβερνήσουν.
*Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς (ΠΑ.ΠΕΙ.)
