Είμαστε τα άλογα του 21ου αιώνα;

Μια από τις συνέπειες σε περιόδους κρίσεων είναι η αναδιανομή εισοδήματος και πλούτου. Το γεγονός τεκμηριώνεται ιστορικά, αλλά έγινε πρόσφατα και ορατό διά γυμνού οφθαλμού: στη διάρκεια της πανδημίας οι δέκα πλουσιότεροι άνθρωποι του κόσμου διπλασίασαν την περιουσία τους, ενώ μετά το κραχ του 2008 και την κρίση που ακολούθησε, η ανισότητα αυξήθηκε κατά 1,4 ποσοστιαίες μονάδες σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ.

Ο βασικός μηχανισμός είναι ότι, ύστερα από κάθε κρίση, οι πλουσιότεροι ανακάμπτουν ταχύτερα και περισσότερο από τους άλλους. Σήμερα, η κρίση είναι πολύπλευρη και οι απλοί άνθρωποι, κυρίως οι εργαζόμενοι, αντιμετωπίζουν πολυσύνθετους κινδύνους: έχουμε μπει σε περίοδο πληθωρισμού που διαβρώνει τα εισοδήματα, ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει τις θέσεις εργασίας σε ποσοστό που υπολογίζεται στο 40%-60%.

Η κυρίαρχη εκτίμηση είναι ότι η Τ.Ν. δεν θα προκαλέσει άμεσα μαζική καταστροφή θέσεων εργασίας, αλλά –ακόμα κι έτσι– είναι βέβαιο ότι θα εντείνει την εργασιακή πόλωση και την ανισότητα. Οι συνέπειες θα είναι διαφορετικές ανάλογα με τον κλάδο, τη φύση της εργασίας και, κυρίως, τη δυνατότητα των εργαζομένων να προσαρμοστούν αλλά και το πλαίσιο ρύθμισης και προστασίας.

Πιο ευάλωτες είναι οι γυναίκες, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι και οι χαμηλά αμειβόμενοι, ενώ όσοι διαθέτουν δεξιότητες Τ.Ν. κερδίζουν κατά μέσο όρο 23% υψηλότερο μισθό σύμφωνα με μελέτες στη Βρετανία.

Το βασικό αφήγημα που προβάλλεται είναι ότι σε κάθε τεχνολογική επανάσταση κάποιες δουλειές καταργήθηκαν, αλλά δημιουργήθηκαν κάποιες άλλες, όπως όταν οι αμαξάδες έγιναν οδηγοί ή βιομηχανικοί εργάτες μετά την ανακάλυψη των μηχανών εσωτερικής καύσης.

Ομως η εκτίμηση αυτή παραβλέπει τον χρονισμό: οι παλιές θέσεις εργασίας χάνονται γρήγορα, ενώ οι καινούργιες καθυστερούν.

Αλλες προβλέψεις, όπως αυτή της επιτροπής υπό τον Αμερικανό βουλευτή των Δημοκρατικών Μπέρνι Σάντερς, δείχνουν ότι η Τ.Ν. θα μπορούσε να εξαλείψει περί τα 100 εκατ. θέσεις εργασίας στις ΗΠΑ, με ακραία παραδείγματα τον χώρο της ταχείας εστίασης, όπου μπορεί να απολυθούν το 89% των εργαζομένων αλλά και των λογιστών, όπου ίσως χαθεί το 64% της ανθρώπινης απασχόλησης.

Οπως είχε εύστοχα γράψει η Annie Lowrey, στο Atlantic, τίθεται πλέον το ερώτημα εάν οι εργαζόμενοι είναι «κάρβουνα ή άλογα», με το σκεπτικό ότι η χρήση του κάρβουνου υποχώρησε αργά, δίνοντας χρόνο στους ανθρώπους να προσαρμοστούν, αλλά τα άλογα εξαφανίστηκαν μέσα σε μια γενιά.

Η υπόθεση της ομαλής μετάβασης σε νέα επαγγέλματα πιθανόν δεν ισχύει για όλους. Αλλωστε και τα στοιχεία δείχνουν ότι οι κάτοχοι πτυχίου αποτελούν σήμερα το 25% των ανέργων στις ΗΠΑ, όπου η Τ.Ν. έχει κάνει τη μεγαλύτερη πρόοδο και παρουσιάζει τη μεγαλύτερη διάχυση στην αγορά.

Οι κολοσσοί που ελέγχουν την Τ.Ν. δεν δείχνουν έγνοια προστασίας θέσεων εργασίας· ήδη σημειώνονται μαζικές απολύσεις προγραμματιστών, με πολλούς αναλυτές να βλέπουν στην Τ.Ν. πρόσχημα για περικοπές που θα γίνονταν σε κάθε περίπτωση.

Θεωρητικά, η μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας που φέρνει η ΤΝ θα μπορούσε να οδηγήσει σε μείωση του χρόνου εργασίας, άνοδο του βιοτικού επιπέδου και μια καλύτερη ζωή για όλους.

Την ίδια στιγμή, είναι σαφές ότι ο κόσμος έχει εισέλθει σε περίοδο πληθωρισμού, η οποία δεν δείχνει να είναι παροδική. Από το 2022 η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σε περιβάλλον αύξησης των τιμών, οι οποίες αφαιρούν πραγματικό εισόδημα από όλους, αλλά το πλήγμα είναι μεγαλύτερο για τα μεσαία και χαμηλά εισοδήματα, καθώς η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων να διεκδικήσουν αυξήσεις και να αναπληρώσουν τις απώλειες υποχωρεί διαρκώς τις τελευταίες δεκαετίες.

Κι όλα αυτά μέσα σε ένα πλαίσιο διαρκώς διευρυνόμενης ανισότητας. Η φετινή Εκθεση Παγκόσμιας Ανισότητας 2026 του World Inequality Lab επιβεβαιώνει πως το ανώτερο 10% του πλανήτη κατέχει τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πλούτου, ενώ το κατώτερο 50% μόλις το 2%. Λιγότεροι από 60.000 πολυεκατομμυριούχοι ελέγχουν τριπλάσιο πλούτο από όσο το μισό της ανθρωπότητας συνολικά.

Οι συντάκτες της έκθεσης προτείνουν προοδευτική φορολόγηση, δημόσιες επενδύσεις σε παιδεία και υγεία, αναδιανεμητικές μεταβιβάσεις, μέτρα για την ισότητα φύλων, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο ελάχιστο φόρο σε δισεκατομμυριούχους που θα μπορούσε να συγκεντρώσει 0,45%-1,11% του παγκόσμιου ΑΕΠ.

Οι εξελίξεις αυτές είναι καταιγιστικές παγκοσμίως και μοιάζουν εκτός της εμβέλειας των εθνικών πολιτικών μιας μικρής χώρας, όπως η Ελλάδα. Ο Σάντερς, για παράδειγμα, έχει προτείνει να αποκτήσει το κράτος το 50% των μετοχών στις εταιρείες Τ.Ν., αλλά και μέτρα όπως η ειδική φορολόγηση των εταιρειών που θα απολύουν λόγω αυτοματοποίησης για να υποστηριχθούν οι εργαζόμενοι. Στην Ευρώπη, όμως, δεν υπάρχει ούτε μία διεθνώς ανταγωνιστική εταιρεία Τ.Ν., η οποία θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο πολιτικής. Η πολιτική όμως είναι το κλειδί των εξελίξεων σε κάθε κλίμακα και εκεί οφείλει να εστιάσει κάθε προσπάθεια υπεράσπισης των εργαζομένων και όλων των απλών ανθρώπων απέναντι στις συμπληγάδες της νέας τεχνολογικής επανάστασης και της διαταραχής που προκαλεί στην παγκόσμια οικονομία η γεωπολιτική σύγκρουση.

Μια προοδευτική ατζέντα στην Ελλάδα πρέπει να έχει στον πυρήνα της την ανασυγκρότηση των συνδικάτων, την πολιτική μάχη σε ευρωπαϊκό επίπεδο αλλά και τη συνεργασία για ανάκτηση του τεχνολογικού πλεονεκτήματος καθώς και τη διαμόρφωση μιας νέας σχέσης ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο.

Και η πολιτική οφείλει να υιοθετήσει το σλόγκαν που υποτίθεται ότι ενέπνευσε και την τεχνολογική επανάσταση της Silicon Valley: «Σκέψου παγκόσμια και δράσε τοπικά».

Η μείωση του χρόνου εργασίας, χωρίς μείωση των αποδοχών είναι ένα καλό ξεκίνημα, ειδικά στη χώρα μας όπου, αντίθετα, πάμε στο 6ήμερο απασχόλησης, με πρωτιά σε ώρες εργασίας, ενώ είμαστε πλέον στην τελευταία θέση στην Ευρώπη σε όρους αγοραστικής δύναμης.