Η Μαυροκόκκινη Επανάσταση στην Ισπανία

Ο Ισπανικός Εμφύλιος έχει αποτελέσει κατά καιρούς έμπνευση για διάφορα κόμικς, τα οποία παρουσιάζουν πτυχές αυτού του ηρωικού και συνάμα τραγικού κεφαλαίου της ευρωπαϊκής ιστορίας που θεωρείται προοίμιο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ένα από αυτά παρουσιάζουμε σήμερα, στην επέτειο των 90 χρόνων από την έναρξη των γεγονότων που οδήγησαν στον τριετή εμφύλιο πόλεμο. Πρόκειται για τις «Μαύρες Θύελλες 1936-1939» που πρωτοεκδόθηκαν το 2002 στα ισπανικά και κυκλοφόρησαν τον περασμένο Ιούνιο στα ελληνικά από τις ελευθεριακές εκδόσεις Ναυτίλος. Οι «Μαύρες Θύελλες» αφηγούνται τον Ισπανικό Εμφύλιο και την κοινωνική επανάσταση του 1936-39, μέσα από τη σκοπιά των αγωνιστριών και των αγωνιστών του αναρχοσυνδικαλιστικού κινήματος CNT-FAI.

Ήταν 17 Ιουλίου 1936, όταν μια ομάδα ανώτερων αξιωματικών του στρατού κινήθηκε πραξικοπηματικά εναντίον της νόμιμα εκλεγμένης κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου της Β’ Ισπανικής Δημοκρατίας. Το πραξικόπημα εκδηλώθηκε αρχικά στο ισπανικό Μαρόκο και εξαπλώθηκε γρήγορα στην ηπειρωτική Ισπανία. Ήταν όμως η αντίσταση εργατικών οργανώσεων, συνδικάτων, πολιτοφυλακών και τμημάτων του στρατού, που παρέμειναν πιστά στη Δημοκρατία, εκείνη που απέτρεψε την άμεση επικράτηση των στασιαστών. Τελικά το αποτυχημένο πραξικόπημα μετατράπηκε σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο που διήρκεσε έως το 1939, με τελική επικράτηση των εθνικιστών και του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο. Στην αντίσταση κατά του φρανκικού ζόφου, που επιβλήθηκε μέχρι το 1975, έχουν το δικό τους ξεχωριστό κεφάλαιο χιλιάδες ηρωικά μαχόμενοι/ες αναρχικοί και αναρχικές από την Ισπανία και από ολόκληρη την Ευρώπη.

Οι «Μαύρες Θύελλες» του σκιτσογράφου και αγρότη/δασεργάτη Rubén Uceda και του εικονογράφου Gabriel Cagliolo δεν προφασίζονται ότι είναι ένα «ουδέτερο» ιστορικό έργο. Είναι η ιστορία του Ισπανικού Εμφυλίου από ελευθεριακή και αναρχική σκοπιά. Μια ιστορία που δεν επικεντρώνεται τόσο στον πόλεμο μεταξύ Δημοκρατίας και Φράνκο, όσο στην κοινωνική επανάσταση που ξέσπασε εντός του πολέμου και τάραξε συθέμελα τις παραδοσιακές δομές, αναδεικνύοντας παραδείγματα αξιοπρέπειας σε έναν αγώνα για την επιδίωξη ενός νέου κόσμου χωρίς εξουσιαστές και εξουσιαζόμενους.

Το έργο είναι η συνέχεια της ιστορίας του «Η καρδιά του ονείρου», που ξεκίνησε το καλοκαίρι του 1936 και τελείωσε τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Οι «Μαύρες Θύελλες» πιάνουν το νήμα από εκείνο το σημείο -παρότι είναι αλληλοσυμπληρωματικά, έχουν γραφτεί έτσι ώστε να μπορούν να διαβαστούν ανεξάρτητα. Σχεδιασμένο ρεαλιστικά με την τεχνική της γραμμοσκίασης με μολύβι, το κόμικς διαθέτει εξαιρετικά πλεονεκτήματα στην κινηματογραφική ματιά και την εξπρεσιονιστική απόδοση των μορφών. Λόγω της πυκνότητας, ωστόσο, των ιστορικών αναφορών σε γεγονότα, χρονολογίες και πρόσωπα, απαιτεί τη συγκέντρωση του αναγνώστη, ιδιαίτερα εκείνου που δεν έχει εξειδίκευση στη συγκεκριμένη περίοδο. Διαβάζοντάς το, αποκτήσαμε μια πανοραμική οπτική της κοσμογονίας που επιτεύχθηκε για λίγο καιρό στις αυτοδιαχειριζόμενες εργατικές κολεκτίβες της αναρχικής επανάστασης.

Οι «Μαύρες Θύελλες» των Cagliolo και Uceda δεν δίνουν τόσο έμφαση σε στρατιωτικά ζητήματα, όπως η οργάνωση του στρατού, η διοίκηση, ο ανεφοδιασμός και η διεθνής στρατηγική. Αυτά έρχονται σε δεύτερο πλάνο, καθώς προτεραιότητα έχει να δούμε πώς είναι να ζεις μέσα σε μια επανάσταση, πώς είναι η καθημερινότητα σε συνθήκες «υπαρκτού αναρχισμού» -αν μας επιτρέπεται ο όρος. Σε αντίθεση με την εσφαλμένα διαδεδομένη θέση ότι η αναρχία είναι συνώνυμη του χάους, το παράδειγμα της Ισπανίας του 1936 μάς δείχνει μια μικρογραφία κοινωνίας όπου τα πάντα λειτουργούν, απλώς με διαφορετικό μοντέλο: εργοστάσια που αυτοδιοικούνται, χωριά συλλογικά χωρίς ιδιωτική ιδιοκτησία, αλυσίδα παραγωγής με ευθύνη των «από κάτω», ελευθεριακά σχολεία και γυναίκες με πρωτοφανή δημόσιο ρόλο.

Η παρουσίαση όλων των παραπάνω γίνεται χωρίς εξιδανικεύσεις, ειδικά στα κομμάτια που αφορούν τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις στο εσωτερικό του αντιφρανκικού στρατοπέδου. Ωστόσο εν μέρει υποβαθμίζονται κάποιες αυταρχικές και όχι τόσο ανθρωπιστικές πρακτικές σε ορισμένες περιοχές, οι οποίες μας υπενθυμίζουν το χάσμα μεταξύ των ευγενών ιδεών στη διάρκεια μιας επανάστασης και της συνεπούς εφαρμογής τους μετά την παγίωσή της. Το έργο εντούτοις χτίζει μία αφήγηση που θεωρεί ότι το «1936» ήταν ταυτόχρονα αντιφασιστικός πόλεμος και κοινωνική επανάσταση και ότι το ένα ήταν αλληλένδετο με το άλλο.

Βασισμένος σε μαρτυρίες, απομνημονεύματα, βιογραφίες και πρωτογενείς αφηγήσεις, ο Uceda παρουσιάζει πραγματικά γεγονότα, όπως οι μαζικές απαλλοτριώσεις γης στην Αραγονία, η κοινωνικοποίηση εργοστασίων στην Καταλονία, η συμμετοχή των Mujeres Libres, η εθελοντική στράτευση στις πολιτοφυλακές και οι μάχες της Βαρκελώνης τον Μάιο του 1937. Καθώς όμως πρόκειται για μια αναρχική οπτική, δεν λειαίνει καθόλου -απεναντίας, μάλιστα- τις αιχμές κατά της ΕΣΣΔ, θεωρώντας τη NKVD υπαίτια για την καταστολή του κινήματος. Αποσιωπάται βέβαια στο κόμικς η άποψη ορισμένων ιστορικών ότι χωρίς τη σοβιετική στρατιωτική βοήθεια η Δημοκρατία θα είχε καταρρεύσει ακόμη νωρίτερα.

Εκτός από την εναντίωση στους σταλινικούς κομμουνιστές που εμφανίζονται ως φορείς μιας αρτηριοσκληρωτικής σοβιετικής γραφειοκρατίας, έντονη κριτική ασκείται επίσης στους φιλελεύθερους του Δημοκρατικού στρατοπέδου για τη διστακτικότητά τους και στις δυτικές δημοκρατίες για την αδιαφορία τους. Ο Φράνκο εμφανίζεται ως ο τελικός εκφραστής της αντεπανάστασης, που επικράτησε εξαιτίας της αδυναμίας και της αβουλίας όσων δεν έκαναν τα πάντα εγκαίρως (και νωρίτερα από την επικράτηση του Χίτλερ στην Ευρώπη) για να αποτρέψουν τη νίκη του.

Για όλα αυτά, οι «Μαύρες Θύελλες» συνιστούν ένα σημαντικό κόμικς για τον Ισπανικό Εμφύλιο, αλλά και μια πολύτιμη προσθήκη στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία της ιστορίας του αναρχισμού.