Ίσως ποτέ οι κοινωνίες να μην υπήρξαν τόσο ετερόνομες όσο σήμερα, έτσι ώστε να μην μπορούν (για πολλούς λόγους) να αποδεχθούν και επιδιώξουν κάποια ριζική αλλαγή στον τρόπο που ζουν εν κοινωνία και που θα έχουν αποφασίσει οι ίδιες. Αυτή την ολική ετερονομία εκφράζει ο συγκεκριμένος τύπος άσκησης πολιτικής, ιδίως τις τελευταίες δεκαετίες, μέσα από την αυτοαναφερόμενη αντιπροσώπευση – όλο και πιο μακριά από τους πολίτες, τον «δήμο» (με ακόμα και τους βουλευτές να μην έχουν στην αντιπροσώπευση παρά σχετική μόνο εξουσία, με τα κόμματά τους συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά, αλλά και «αναπαραγωγικά»). Αυτήν εκφράζει και η έννοια της σημερινής (εσωτερικής και διεθνούς) διακυβέρνησης και μετα-πολιτικής, με χαοτικά και εντροπιακά αλλά και ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά: τίποτα δεν «επιτρέπεται» να αμφισβητηθεί («Δεν υπάρχει εναλλακτική» – «το άλλως έχειν» του Αριστοτέλη) όχι μόνο από τα (ή ως προς τα) εξουσιαστικά, θεσμικά και οικονομικά, θεμέλια-θέσφατα, αλλά ακόμα και νοητικά και σημασιολογικά, του μη ελέγξιμου πλέον αλλά και συνασπισμένου μεγα-«συστήματος». Μόνο «ανώδυνες» και βραχυπρόθεσμες τεχνοβελτιώσεις μαζί με νέες τεχνοκαινοτομίες «επιτρέπονται» προς εξυπηρέτηση «κλαδικών» ή μεγα-εθνικών ή διεθνών συμφερόντων. Παράλληλα, αυτή η σημερινή (μετα-πολιτική) διακυβέρνηση χαρακτηρίζεται από οιονεί αυτοκρατορικά, μοναρχικά και, άμεσα ή έμμεσα, πολεμικά χαρακτηριστικά.
Στο νέο αυτό πλαίσιο η πολιτική είναι απούσα ή υφίσταται μόνο ως εκτελεστικο-κεντρική μικρο/μετα-πολιτική (και μετα-δημοκρατία, όχι μόνο υπό την έννοια του C. Crouch, δηλ. τον έλεγχο και την άσκηση της πολιτικής από τις οικονομικές εξουσίες) μέσα από μια διακυβέρνηση συνεχώς νέων και αναλώσιμων σημαινόντων, της επικοινωνίας, εικονοποίησης και «εντυπωσιασμού»/της ατάκας. Και τούτα στο πλαίσιο της τηλε-δημοσκοπικής «δημοκρατίας» ή «δημοκρατίας του κοινού».
Εν ολίγοις της μικρο/μετα-πολιτικής ως θεάματος (κυρίως προσώπων και με αντίστοιχο φιλοθέαμον κοινό, αλλά και των θεσμών της εξουσίας) και με διακυβέρνηση σε τυφλή πορεία – «Πάμε και όπου βγει» ή mach point, με αντίστοιχες (τυφλές, αποσπασματικές, συγκυριακές και αντιφατικές) παρεμβάσεις χωρίς προβλεψιμότητα, που την καθιστούν δομικά αδύνατη σε εθνικό και διεθνές επίπεδο (Α. Λίνερα, Εποχή, 8-9/2/2025).
Και τούτα με κύριο αποφασιστικό ρόλο να έχουν σήμερα πρόσωπα-ηγέτες αυταρχικά, αλαζονικά, ναρκισσιστικά και εμμονικά και μερικά προφανώς διαταραγμένα ή μερικά με συμπτώματα ΔΕΠΥ (Π. Παπακωνσταντίνου, 2026) αναμεμειγμένα με μια libido dominandi και με αβάσταχτη, κατά τη Χ. Αρεντ, «ρηχότητα κακού».
Πρόσωπα-σωτήρες αποφασίζουν (εκλεγμένα …«δημοκρατικά» βέβαια) αυτά πλέον μόνα, σ’ ένα συντηρητικό ή και υπερσυντηρητικό ή /και (αλλού)εθνικιστικό υπόβαθρο αναμεμειγμένο με οικονομικά (πάντα από πίσω) «αρπακτικά» συμφέροντα (τελευταία γεωοικονομικά-ενεργειακά). Τα παραπάνω χαρακτηριστικά τα συναντάμε «φυσικά» και στην οικονομική διακυβέρνηση όχι μόνο με απροκάλυπτη την ταξική ταυτότητα (ανισότητες κ.λπ.) αλλά και την ανορθολογική του ίδιου του καπιταλισμού, ο οποίος επιζεί και εναντίον της «ελεύθερης» αγοράς/αγορών που (υποτίθεται) τον τροφοδοτεί.
● Το κύριο (και διαρκές) ερώτημα παραμένει: πως μπορεί και ποιες δυνατότητες υπάρχουν να επανανοηματοδοτηθεί η «πολιτική» «ως σύγκρουση ουτοπιών» –στην ουσία δύο κόσμων–, να ξαναβρεί την καταγωγική και ουσιαστική της σημασία;
Μια τέτοια σημασία θα συνίσταται όχι μόνο σ’ έναν νέο τρόπο άσκησης της εξουσίας με ουσιαστική αυτή τη φορά νομιμοποίηση-αμεσοσυμμετοχική δημοκρατία/διαδικασία αδιαμεσολάβητης αυτοκυβέρνησης των πολιτών («οι πολίτες ως πολιτικοί») αλλά και (ουσιαστική) «δημο»-κρατία ως μορφή-τρόπος ζωής σ’ ένα σταδιακά νέο πολίτευμα, ως πεδίο άσκησης της χειραφέτησης, της ισοελευθερίας και της αυτονομίας μακριά από πρόσωπα-ηγέτες και τελικά από το «Όλοι το ίδιο είναι». Και τούτο «με την αυτοοργάνωση και την πράξη του κοινωνικού ακόμα και ετερόκλητου πλήθους» (Γ. Οικονόμου, 2021, 2025) ως πολιτικού σώματος/συλλογικού υποκειμένου, ή σωμάτων, με συλλογική βούληση, και όχι ως… «από-κομμα» ή ευκαιριακός κομπάρσος-ψηφοφόρος σε παράσταση όπου απλώς εναλλάσσονται οι πρωταγωνιστές «εντός του πλαισίου» χωρίς βεβαίως ρήξεις.
Μια τέτοια «ουτοπική» δυνατότητα ως εφικτή και θετική-εγκόσμια «ουτοπία»/ετεροτοπία, έστω «ανάμεσα στο ήδη υπάρχον και στο όχι ακόμα», με νέες σημασίες και φαντασιακά, αλλά και ως πολιτικό εργαλείο, θα παραμείνει το τελευταίο καταφύγιο των απεγνωσμένων και απελπισμένων αλλά και των «εν κινήσει» συνειδήσεων. Άλλωστε, όπως έγραφε ο Μ. Αμπενσούρ, «ο άνθρωπος είναι ουτοπικό όν». Ταυτόχρονα πρακτικά δεν μπορεί να υπάρξει παρά αρχής γενομένης από το μικρο-βιο-χωρο-τοπικό επίπεδο (και υπάρχουν ελάχιστες και διάσπαρτες τέτοιες εναλλακτικές νησίδες-ζωντανές ουτοπίες). Εναλλακτικές που λειτουργούν στο πλαίσιο μιας νέας θεσμικής αρχιτεκτονικής-χωροταξικής μεταρρύθμισης, με ουσιαστική αποκέντρωση και αποσυγκέντρωση σε όλα τα επίπεδα.
Θα πραγματωθεί μάλιστα τούτη η ουτοπική δυνατότητα είτε «από τα πάνω» μ’ ένα προοδευτικό κράτος (των πολιτών) ως προς τις επιλογές, σχεδιαστικό και συνεργατικό (αλλά και παρεμβατικό, και με τον ρόλο του «ύστατου καταφυγίου»), με επίκεντρο την αρχή της επικουρικότητας (πολύ δύσκολο κάτι τέτοιο υπό τις παρούσες συνθήκες) ή και πλήρους «καντονοποίησης», είτε «από τα κάτω» με αυτοοργανωτικές και αυτοδιαχειριστικές πρωτοβουλίες κατοίκων, μέσα από τις ρωγμές και χαραμάδες της κύριας και κεντρικής πολιτικο-οικονομικής οργάνωσης. Και οι δύο προσεγγίσεις, οι οποίες θα μπορούσαν κάτω από κατάλληλες-πρόσφορες γενικότερες συνθήκες να «συναντηθούν» και συνυπάρξουν αρχικά, συνεπάγονται, εξυπακούεται, νέους αμεσοσυμμετοχικούς και ανακλητικούς χωρο-τοπικούς θεσμούς (πολιτικούς, οικονομικούς κ.λπ.) και νέες κοινωνικές σχέσεις, με άξονα νέους αυτόνομους, μικρούς αυτή τη φορά, δήμους αλλά και τους ήδη υπάρχοντες προοδευτικούς δήμους και κοινότητες, και μάλιστα, και στις δύο περιπτώσεις, συνομοσπονδιοποιημένους.
*Ομότιμος καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πάτρας
