Για μια ενιαία, ανθρωποκεντρική αντιμετώπιση των εξαρτήσεων

Η Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών στις 26 Ιουνίου, είναι μια ημέρα ευαισθητοποίησης, αλλά και συγχρόνως μία υπενθύμιση ότι οι εξαρτήσεις παραμένουν ένα σύνθετο ζήτημα υγείας, αλλά συνάμα και της κοινωνίας. Οι εξαρτήσεις έχουν πολλαπλασιαστεί, οι ουσίες αυξάνονται και τα δεδομένα αλλάζουν καθημερινά ραγδαία. Σήμερα, τόσο τα ναρκωτικά, όσο και ο τρόπος διανομής και πρόσβασης σε αυτά εξελίσσονται διαρκώς και απαιτείται η προσαρμογή των πολιτικών και των παρεμβάσεων στη βάση των νέων δεδομένων, αλλά παράλληλα και από την κοινωνία η διαρκής πληροφόρηση και ευαισθητοποίηση.

Το τοπίο των εξαρτήσεων είναι πολύ διαφορετικό από εκείνο που γνωρίζαμε πριν από μία ή δύο δεκαετίες. Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή αύξηση της διαθεσιμότητας των διεγερτικών και νέων συνθετικών ουσιών, όπως οι συνθετικές καθινόνες, τα νιταζένια και τα συνθετικά κανναβινοειδή, ενώ η πολυχρησία ουσιών από τα εξαρτημένα άτομα είναι πλέον ο κανόνας, και όχι η εξαίρεση. Παράλληλα, η αυξανόμενη χρήση κάνναβης από τους νέους, η διάδοση ουσιών υψηλής περιεκτικότητας σε THC, αλλά και η εμφάνιση νέων ημισυνθετικών και συνθετικών κανναβινοειδών δημιουργούν νέες προκλήσεις. Αυξητική τάση εμφανίζουν και οι νόμιμες μορφές εξάρτησης, όπως ο ψηφιακός εθισμός, ο τζόγος και η κατάχρηση αλκοόλ, που επηρεάζουν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους, ιδιαίτερα νέους, συχνά συνυπάρχοντας με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών.

Οι προκλήσεις αυτές δεν εμφανίζονται μόνο στην χώρα μας, αλλά πανευρωπαϊκά και παγκόσμια. Η Ελλάδα, λόγω της θέσης τηςως γεωγραφικός κόμβος μεταξύ Ασίας, Αφρικής και Ευρώπης, καλείται να αντιμετωπίσει τις αυξανόμενες προκλήσεις τόσο στη διακίνηση, όσο και στη χρήση ουσιών και να ανταποκριθεί στις νέες κοινωνικές και ανάγκες αντιμετώπισης και θεραπείας που εγείρουν οι νέες τάσεις στο πεδίο των εξαρτήσεων.

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, τον Φεβρουάριο του 2025, η χώρα μας προχώρησε σε μια τομή στο πεδίο των εξαρτήσεων με τη δημιουργία του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ). Για πρώτη φορά συγκροτείται ένας ενιαίος δημόσιος φορέας που συντονίζει το σύνολο των υπηρεσιών, από την πρόληψη, τη μείωση της βλάβης, έως τη θεραπεία, την απεξάρτηση και την κοινωνική επανένταξη. Η δημιουργία του ΕΟΠΑΕ σηματοδοτεί τη μετάβαση από ένα κατακερματισμένο και πολυδαίδαλο σύστημα σε ένα ενιαίο, συνεκτικό και ανθρωποκεντρικό μοντέλο φροντίδας με ελεύθερη επιλογή θεραπευτικής προσέγγισης και απολύτως δωρεάν.

Η εξάρτηση άλλωστε είναι μια χρόνια συχνά υποτροποιάζουσα και πολυπαραγοντική νόσος που δεν αντιμετωπίζεται μεμονωμένα και αποσπασματικά. Απαιτεί συνέχεια στη φροντίδα, θεραπευτικό πλουραλισμό και παράλληλα εξατομικευμένη προσέγγιση. Κάθε άνθρωπος χρειάζεται να έχει πρόσβαση στην κατάλληλη υπηρεσία, τη στιγμή και στον τόπο που τη χρειάζεται, χωρίς αποκλεισμούς και χωρίς να χάνεται στη διαδρομή του θεραπευτικού συστήματος. Αυτή ακριβώς είναι και η φιλοσοφία του ΕΟΠΑΕ.

Σήμερα, με τον ΕΟΠΑΕ, η Ελλάδα διαθέτει για πρώτη φορά ένα ενιαίο και εκτεταμένο δίκτυο 233 δομών και υπηρεσιών σε όλη τη χώρα, το οποίο καλύπτει ολόκληρο το φάσμα των αναγκών των ωφελούμενων. Από τα Κέντρα και Γραφεία Πρόληψης, τα Συμβουλευτικά Κέντρα, τα Πολυδύναμα έως τις Θεραπευτικές Μονάδες Απεξάρτησης, τις υπηρεσίες φαρμακευτικής αντιμετώπισης της εξάρτησης, τις δομές Μείωσης της Βλάβης, τις Μονάδες Αποτοξίνωσης, τις υπηρεσίες Κοινωνικής Επανένταξης, τους ξενώνες και τις δομές στέγασης, καλύπτουν ολιστικά όλες τις ανάγκες των εξαρτημένων ατόμων. Για πρώτη φορά δημιουργούνται οι προϋποθέσεις ώστε ο πολίτης να μπορεί να μεταβαίνει απρόσκοπτα από το ένα στάδιο φροντίδας στο επόμενο, διατηρώντας τη θεραπευτική συνέχεια και λαμβάνοντας εξατομικευμένη υποστήριξη σε κάθε βήμα της διαδρομής του.

Παράλληλα, υλοποιείται ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα ανάπτυξης υπηρεσιών που έχει γνωρίσει η χώρα στον τομέα των εξαρτήσεων. Το ανθρώπινο δυναμικό του Οργανισμού έχει ήδη ενισχυθεί σημαντικά από 1.786 σε 2.045 εργαζόμενους, ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη η δημιουργία 41 νέων δομών και υπηρεσιών σε όλες τις Περιφέρειες της χώρας, με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ και στελέχωση από εκατοντάδες νέους επαγγελματίες υγείας. Οι νέες αυτές υπηρεσίες περιλαμβάνουν μονάδες έγκαιρης παρέμβασης για εφήβους και νεαρούς ενήλικες, πολυδύναμα κέντρα για εξαρτήσεις και εξαρτητικές συμπεριφορές για εφήβους και ενήλικες, νέες μονάδες κοινωνικής επανένταξης, υπηρεσίες για τον ψηφιακό εθισμό και τον προβληματικό τζόγο, καθώς και εξειδικευμένες παρεμβάσεις για γυναίκες, ευάλωτους πληθυσμούς και άτομα με πολλαπλές ανάγκες φροντίδας.

Βασικός πυλώνας της στρατηγικής του ΕΟΠΑΕ είναι και η πρόληψη. Η πρόληψη δεν εξαντλείται σε μια ενημερωτική ομιλία ή σε μια περιστασιακή δράση. Αφορά τη συστηματική ενδυνάμωση των παιδιών, των εφήβων, των οικογενειών και των κοινοτήτων. Αφορά την ανάπτυξη δεξιοτήτων, την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που προσφέρει ουσιαστικές ευκαιρίες συμμετοχής και προοπτικής στους νέους ανθρώπους.Σε αυτή την κατεύθυνση εντάσσεται η λειτουργία των 75 Κέντρων Πρόληψης και 13 Γραφείων Πρόληψης σε όλη τη χώρα, καθώς και η συμμετοχή της Ελλάδας στο πρόγραμμα CHAMPS του Γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Έγκλημα (UNODC), που εφαρμόζεται πιλοτικά στην Πάτρα. Πρόκειται για ένα καινοτόμο πρόγραμμα που εισάγει μια σύγχρονη και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση πρόληψης, συνδέοντας το σχολείο, την οικογένεια και την κοινότητα, με στόχο την ενίσχυση των παραγόντων προστασίας και τη μείωση των παραγόντων κινδύνου από την παιδική ηλικία έως την εφηβεία. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα μετά το πέρας της πιλοτικής φάσης αναμένεται να επεκταθεί σε όλη την επικράτεια. Παράλληλα, ο ΕΟΠΑΕ επενδύει σε νέες υπηρεσίες για εφήβους και νεαρούς ενήλικες, αναπτύσσοντας προγράμματα έγκαιρης παρέμβασης, αλλά και υπηρεσίες άμεσης κοινωνικής παρέμβασης για ανηλίκους και νέους που έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με το σύστημα δικαιοσύνης λόγω χρήσης/διακίνησης ουσιών. Οι υπηρεσίες αυτές αποτελούν σημαντικό εργαλείο προλαμβάνοντας την ανάπτυξη περαιτέρω εξαρτητικής συμπεριφοράς.

Διεθνώς, στη βάση βέλτιστων πρακτικών, η σύγχρονη πολιτική για τις εξαρτήσεις, δεν εξαντλείται μόνο στην πρόληψη και τη θεραπεία. Περιλαμβάνει και τη Μείωση της Βλάβης, έναν πυλώνα που προασπίζει τη δημόσια υγεία και σώζει πραγματικά ανθρώπινες ζωές καθημερινά. Μέσα από το Δίκτυο Άμεσης Πρόσβασης του ΕΟΠΑΕ λειτουργούν 35 δομές Μείωσης της Βλάβης σε όλη τη χώρα, μεταξύ των οποίων Κέντρα Ημέρας, Κινητές Μονάδες Streetwork, Υπνωτήρια, Ξενώνες, Μονάδες Άμεσης Βοήθειας και Υποστήριξης, καθώς και οι Χώροι Εποπτευόμενης Χρήσης. Οι υπηρεσίες αυτές παρέχουν πρωτοβάθμια φροντίδα, ψυχοκοινωνική υποστήριξη, πρόληψη λοιμωδών νοσημάτων, ανάταξη σε περιπτώσεις υπερδοσολογίας, καθώς και διασύνδεση με θεραπευτικά προγράμματα. Μόνο το 2025 οι Κινητές Μονάδες Streetwork πραγματοποίησαν στο πεδίο περισσότερες από 67.000 επαφές με περίπου 6.000 ωφελούμενους, διανέμοντας πάνω από 1,15 εκατομμύρια σύριγγες για την ασφαλέστερη χρήση, ξεπερνώντας τον στόχο που έχει θέσει ο ΠΟΥ για 200 σύριγγες κατά άτομο ανά έτος. Στους Χώρους Εποπτευόμενης Χρήσης (ΧΕΧ) σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη μόνο το 2025 πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 61.000 επισκέψεις. Παράλληλα, 540 άτομα παραπέμφθηκαν από τις υπηρεσίες Μείωσης της Βλάβης σε θεραπευτικά προγράμματα, αποδεικνύοντας ότι η Μείωση της Βλάβης αποτελεί το πρώτο βήμα για ένταξη σε θεραπεία για πολλά εξαρτημένα άτομα. Το πιο σημαντικό από όλα ωστόσο είναι ότι συνολικά, εντός των ΧΕΧ έχουν σωθεί 926 ανθρώπινες ζωές από υπερδοσολογίας, 350 με χορήγηση Ναλοξόνης και 576 μέσω στενής παρακολούθησης.

Ταυτόχρονα, η χώρα επενδύει στην καινοτομία και στην επιστημονική παρακολούθηση των εξελίξεων. Το Παρατηρητήριο Ψηφιακού Εθισμού που αναμένεται να δημιουργηθεί, οι υπηρεσίες DrugChecking που παρέχονται εντός των ΧΕΧ, οι μηχανισμοί Έγκαιρης Προειδοποίησης για Νέες Ψυχοδραστικές Ουσίες, η συμμετοχή της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα ESCAPE του EUDA για την ανάλυση χρησιμοποιημένων συριγγών που συλλέγονται στο πεδίο, συνδυαστικά, επιτρέπουν την έγκαιρη ανίχνευση νέων τάσεων και την ανάπτυξη πολιτικών βασισμένων σε πραγματικά δεδομένα.Εξίσου σημαντική είναι η ενίσχυση της έρευνας και της διεθνούς συνεργασίας. Ο ΕΟΠΑΕ συνεργάζεται με πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς, ώστε οι παρεμβάσεις να βασίζονται στα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.

Πάνω απ’ όλα, όμως, η μεγαλύτερη αλλαγή αφορά τη φιλοσοφία με την οποία προσεγγίζουμε πλέον την εξάρτηση. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα υπάρχει ένας ενιαίος φορέας που αντιμετωπίζει όλες τις εξαρτήσεις, εξαρτητικές συμπεριφορές και εθισμούς, συνολικά, ολιστικά με επίκεντρο τον άνθρωπο. Σήμερα, η εξάρτηση αντιμετωπίζεται ως ένα σύνθετο βιοψυχοκοινωνικό φαινόμενο που απαιτεί φροντίδα, επιστημονική γνώση, θεραπευτική συνέχεια και κοινωνική αλληλεγγύη. Γι’ αυτό και ο στόχος δεν είναι μόνο η δημιουργία νέων δομών. Είναι η δημιουργία ενός συστήματος που δεν αφήνει κανέναν πίσω. Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν προβλήματα εξάρτησης δεν είναι το πρόβλημα. Είναι συμπολίτες μας που χρειάζονται στήριξη, πρόσβαση σε υπηρεσίες και ίσες ευκαιρίες για μια νέα αρχή.

Η Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών μάς υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε δράση, πίσω από κάθε υπηρεσία, πίσω από κάθε απόφαση βρίσκονται άνθρωποι. Άνθρωποι που σώζονται, που καταφέρνουν να απεξαρτηθούν, να επανενταχθούν και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Οικογένειες που ξαναβρίσκουν την ελπίδα και κοινότητες που γίνονται πιο ανθεκτικές και πιο συμπεριληπτικές. Στη σημερινή εποχή, η αποτελεσματική πολιτική για τις εξαρτήσεις δεν μπορεί να περιορίζεται στην αντιμετώπιση μιας ουσίας ούτε να βασίζεται σε μία μόνο θεραπευτική προσέγγιση. Απαιτεί ένα ολοκληρωμένο, αλληλένδετο σύστημα φροντίδας που συνδυάζει την πρόληψη, τη θεραπεία, τη μείωση της βλάβης και την κοινωνική επανένταξη, λειτουργώντας συμπληρωματικά. Αυτή είναι η κατεύθυνση που έχει επιλέξει η χώρα μας και αυτό υπηρετεί καθημερινά ο ΕΟΠΑΕ.

*Ο Αθανάσιος Θεοχάρης είναι Εθνικός Συντονιστής για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων στην Ελλάδα, Πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), Εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Έγκλημα (UNODC), στην Οριζόντια Ομάδα για τα Ναρκωτικά του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (HDG), Μόνιμος Αντιπρόσωπος την Ομάδα Pompidou στο Στρασβούργο για τα Ναρκωτικά και τις Εξαρτήσεις. Είναι επίσης Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Οργανισμού της ΕΕ για τα Ναρκωτικά (EUDA), Μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων Δημόσιας Υγείας και Μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας στην Ελλάδα.