Η συμφωνία και η «σκακιέρα» της Μέσης Ανατολής: Τα κέρδη και οι ανησυχίες για ΗΠΑ, Ιράν και Ισραήλ

Η συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, η πρώτη που υπέγραψαν ένας Αμερικανός και ένας Ιρανός πρόεδρος μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, χαιρετίζεται από τους υποστηρικτές της ως «η συμφωνία του αιώνα». Αλλά για τους αντιπάλους της Τεχεράνης στη Μέση Ανατολή –από το Ισραήλ μέχρι τις χώρες του Κόλπου και ορισμένα κόμματα στον Λίβανο– μοιάζει περισσότερο με την «κατάρα του αιώνα»: μια συμφωνία που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα Ιράν πιο ασφαλές, νομιμοποιημένο και, εντέλει, με μεγαλύτερη επιρροή.

Σύμφωνα πάντως με το BBC, το Ιράν μπορεί να φαίνεται πως «νίκησε», όμως οι δύσκολοι συμβιβασμοί παραμένουν στο τραπέζι, καθώς τα ζητήματα – αγκάθια έχουν αναβληθεί και δεν έχουν επιλυθεί.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και ο Ιρανός ομόλογός του Μασούντ Πεζεσκιάν υπέγραψαν ήδη αυτό το πρωτόκολλο, τερματίζοντας τον πόλεμο που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου. Ο Τραμπ επέλεξε να το υπογράψει στις Βερσαλλίες, στο περιθώριο της συνόδου της G7: ένα σκηνικό που θεωρήθηκε συμβολικό για την αναδιαμόρφωση της διεθνούς τάξης μετά τη σύρραξη.

Το πρωτόκολλο των 14 σημείων παρατείνει την κατάπαυση του πυρός (συμπεριλαμβάνεται και ο Λίβανος) για 60 ημέρες, ώστε να δοθεί χρόνος και χώρος για διαπραγματεύσεις που θα οδηγήσουν σε μια μόνιμη διευθέτηση και θα αντιμετωπίσουν ζητήματα όπως το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.

Οι τελευταίες δηλώσεις και εξελίξεις

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ αναμένουν «πλήρη κατάπαυση του πυρός σε όλα τα μέτωπα», συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι προσηλωμένες στην ειρήνη και ενθαρρύνουμε όλους στη Μέση Ανατολή να τηρήσουν τις δεσμεύσεις τους ώστε να επιτρέψουν στις διαπραγματεύσεις μας να εξελιχθούν ομαλά», ανέφερε ο Τραμπ σε ανάρτησή του στο Truth Social. Σε προηγούμενη ανάρτησή του, ο Ντόναλντ Τραμπ ανέφερε πως η συμφωνία με το Ιράν, την οποία οι αντίπαλοί του θεωρούν υπερβολικά ευνοϊκή για την Τεχεράνη, είναι μια «νίκη» για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Επίσης, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς δεν δίστασε να αποδοκιμάσει το Ισραήλ για τη στάση του τις τελευταίες ημέρες, αναφορικά τόσο με το μνημόνιο συνεννόησης, όσο και με τις αδιάκοπες επιθέσεις του ισραηλινού στρατού στον Λίβανο. Μεταξύ άλλων, ο Βανς κατηγόρησε το Ισραήλ για «αλλόκοτο πανικό» και «πελώρια αναστάτωση» σχετικά με τη συμφωνία. Το Ισραήλ θα πρέπει να σεβαστεί την ειρηνευτική διαδικασία με το Ιράν, κάτι που είναι καλό για αυτούς, τόνισε ο Βανς, στέλνοντας παράλληλα το μήνυμα ότι οι επιθέσεις στη Βηρυτό που σκοτώνουν αμάχους «δεν είναι αποδεκτές».

Από την πλευρά του, ο ανώτατος ηγέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, ο αγιατολάχ Μοτζταμπά Χαμενεΐ, δήλωσε ότι ενέκρινε το μνημόνιο συνεννόησης, παρότι είχε διαφορετική άποψη, αφού έλαβε διαβεβαιώσεις από τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν κι άλλους κορυφαίους αξιωματούχους για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων του Ιράν και του Μετώπου της Αντίστασης. Σε μήνυμα που απηύθυνε προς τον ιρανικό λαό, ο αγιατολάχ Χαμενεΐ τόνισε πως ο πρόεδρος Πεζεσκιάν, ως επικεφαλής του Ανωτάτου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, ανέλαβε την ευθύνη να εξασφαλίσει πως με τη συμφωνία διασφαλίζονται τα συμφέροντα του Ιράν, ενώ δεσμεύτηκε πως δεν θα υποκύψει σε περίπτωση που η Ουάσινγκτον εγείρει υπερβολικές αξιώσεις. Διευκρίνισε επίσης πως οι μελλοντικές «πρόσωπο με πρόσωπο» διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ δεν συνεπάγονται αποδοχή των θέσεων του εχθρού.

Ο αμερικανικός στρατός ανακοίνωσε πως ήρε τον θαλάσσιο αποκλεισμό του στα ιρανικά λιμάνια, στο πλαίσιο του οποίου εμπόδιζε για περισσότερους από δύο μήνες τα πλοία να καταπλέουν στο Ιράν ή να αποπλέουν από εκεί. «Σήμερα, οι αμερικανικές δυνάμεις ήραν τον αποκλεισμό στο σύνολο της θαλάσσιας κυκλοφορίας κατά την είσοδο ή την έξοδο από λιμάνια και παράκτιες ζώνες του Ιράν, σε συμφωνία με τις οδηγίες του προέδρου», ανακοίνωσε στο Χ η αμερικανική στρατιωτική Διοίκηση για τη Μέση Ανατολή, προσθέτοντας εντούτοις πως πολεμικά πλοία παραμένουν στην περιοχή.

Επίσης η κυκλοφορία στο Ορμούζ φαίνεται να έχει αυξηθεί, καθώς σύμφωνα με τα στοιχεία των ιστότοπων καταγραφής των κινήσεων των πλοίων, αρκετά πλοία έχουν διασχίσει τα Στενά εξερχόμενα ή εισερχόμενα στον Κόλπο.

Σε μια σπάνια στιγμή «εξέγερσης», Ρεπουμπλικάνοι γερουσιαστές εμφανίστηκαν οργισμένοι με το πρωτόκολλο που υπέγραψε ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ με το Ιράν, το οποίο θεωρούν ότι είναι επωφελές για την Τεχεράνη και απέχει πολύ από τη «συντριπτική νίκη» που τους είχε υποσχεθεί ο Λευκός Οίκος. Oι όροι που περιγράφονται σε αυτό το μνημόνιο συνεννόησης ανησυχούν ορισμένους Ρεπουμπλικάνους, οι οποίοι είχαν θεωρήσει «υπερβολικά χαλαρή» την πυρηνική συμφωνία στην οποία είχε καταλήξει η κυβέρνηση του Μπαράκ Ομπάμα με το Ιράν το 2015 και από την οποία αποχώρησε στη συνέχεια ο Τραμπ, θεωρώντας την ανεπαρκή.

Τι σημαίνει αυτή η συμφωνία για τους αντιπάλους και το Ισραήλ

«Για την Ουάσινγκτον και την Τεχεράνη, είναι μια μεγάλη ευκαιρία – η συμφωνία του αιώνα, από την οποία δεν υπάρχει πισωγύρισμα» είπε ο Λιβανέζος σχολιαστής Σαρκίς Ναούμ. «Η πιθανότητα επιτυχίας υπερέχει του κινδύνου αποτυχίας. Το Ιράν δεν μπορεί να αντέξει περαιτέρω οικονομική τιμωρία μέσω κυρώσεων και ο Τραμπ δεν έχει κίνητρο να ξεκινήσει έναν νέο πόλεμο».

Ο Ισραηλινός αναλυτής Ντάνι Σιτρίνοβιτς περιέγραψε τη συμφωνία ως στρατηγική «καταστροφή». Αυτό που είχε ξεκινήσει ως μια κοινή, αμερικανοϊσραηλινή εκστρατεία για την αποδυνάμωση ή ακόμη και την ανατροπή του καθεστώτος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, μετατράπηκε, κατά την άποψή του, σε αναγνώριση του Ιράν από τις ΗΠΑ. «Πήγαμε να ανατρέψουμε το καθεστώς με τη στήριξη των ΗΠΑ και καταλήξαμε με την Ουάσινγκτον να νομιμοποιεί και να ενισχύει αυτό το ίδιο καθεστώς που θέλαμε να ρίξουμε», είπε ο Σιτρίνοβιτς, που είναι ερευνητής στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας του Ισραήλ.

Η συμφωνία δεν ικανοποιεί κανένα από τα βασικά αιτήματα του Ισραήλ: δεν προβλέπει περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ή στους πληρεξουσίους του και δεν περιλαμβάνει κανένα σαφές πλάνο για τη διάλυση των πυρηνικών εγκαταστάσεών του. Ακόμη και η εκστρατεία του ισραηλινού στρατού στον Λίβανο περιορίζεται από το πλαίσιο της συμφωνίας που επιβλήθηκε κατ’ απαίτηση της Τεχεράνης.

Οι επιπτώσεις είναι πολιτικές και στρατηγικές. Η συμφωνία υπονομεύει το αφήγημα του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου για το Ιράν και εκθέτει τα όρια της επιρροής του σε έναν Αμερικανό πρόεδρο που θεωρούνταν μέχρι τώρα ευθυγραμμισμένος με το Ισραήλ. Ο Σιτρίνοβιτς είπε ότι το Ιράν κέρδισε χώρο για ελιγμούς και με τη συμφωνία μπορεί να εδραιώσει τη θέση του, βαθαίνοντας παράλληλα την απομόνωση του Ισραήλ. «Όλα είναι άσχημα. Και θα χειροτερεύσουν», προέβλεψε.

Εάν η συμφωνία αντέξει, το Ιράν φαίνεται να εξασφαλίζει το ισχυρότερο αποτέλεσμα: τον τερματισμό του πολέμου, σταδιακή άρση των κυρώσεων, ανανέωση των εξαγωγών πετρελαίου και την προοπτική τεράστιων κονδυλίων για ανοικοδόμηση — παράλληλα με την έμμεση αποδοχή του πολιτικού του συστήματος.

H Ουάσινγκτον, αντίθετα, δεν κατάφερε να πετύχει τους στόχους που μοιραζόταν με το Ισραήλ: να ανατρέψει το θρησκευτικό καθεστώς, να διαλύσει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και να περιορίσει την επιρροή του στην περιοχή. Αντί να αναδιαμορφώσει τη θέση του Ιράν, η συμφωνία την αποκαθιστά.

Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ξεκίνησαν τον πόλεμο εναντίον του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, σκοτώνοντας, την πρώτη ημέρα, τον 86χρονο ανώτατο ηγέτη αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και άλλα υψηλόβαθμα στελέχη του καθεστώτος. Η σύγκρουση κλιμακώθηκε, προκαλώντας τον θάνατο περισσότερων από 7.000 ανθρώπων, κυρίως στο Ιράν και τον Λίβανο, ενώ παράλληλα οδήγησε σε αύξηση των τιμών της ενέργειας και ενέτεινε τους φόβους για επισιτιστική κρίση στα αναπτυσσόμενα κράτη.

Το Ιράν ανακτά το πάνω χέρι στον Λίβανο

Για τον Λίβανο, η συμφωνία γέρνει την πλάστιγγα προς το μέρος του Ιράν, ενισχύοντας τον ρόλο της υποστηριζόμενης από την Τεχεράνη Χεζμπολάχ και εντάσσοντας τη χώρα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο σχέσεων ΗΠΑ-Ιράν, παραμερίζοντας παράλληλα τις συνομιλίες μεταξύ Βηρυτού και Ισραήλ. Δεσμεύει τον Λίβανο στην 60ήμερη κατάπαυση του πυρός, υποχρεώνοντας όλες τις πλευρές να σταματήσουν τις επιχειρήσεις σε όλα τα μέτωπα.

Ο πρόεδρος του Λιβάνου Ζοζέφ Αούν προειδοποίησε την περασμένη εβδομάδα ότι το Ιράν δεν μπορεί να διαπραγματεύεται εξ ονόματος του Λιβάνου για ζητήματα όπως η κατάπαυση του πυρός και η αποχώρηση του Ισραήλ από το νότιο τμήμα της χώρας του.

Ωστόσο, πηγές προσκείμενες στη Χεζμπολάχ υποστηρίζουν το αντίθετο: ότι ο δίαυλος ΗΠΑ-Ιράν ενισχύει τη θέση του Λιβάνου, αναβαθμίζοντάς τον σε μια διαπραγμάτευση υψηλότερου επιπέδου. Κατά την άποψή τους, η Τεχεράνη και η Ουάσινγκτον μπορούν να πιέσουν τους συμμάχους τους —τη Χεζμπολάχ και το Ισραήλ αντίστοιχα— για την εξεύρεση μιας λύσης.

Οι ανησυχίες είναι εντονότερες στις χώρες του Κόλπου, όπου οι ιρανικές επιθέσεις κλόνισαν την εμπιστοσύνη στις ρυθμίσεις ασφαλείας που ίσχυαν έως τώρα. Τα κράτη του Κόλπου έχουν αναδειχθεί στους κύριους χαμένους του πολέμου: ήταν θεατές σε αποφάσεις που αναδιαμόρφωσαν το τοπίο της ασφάλειάς τους και θα υποστούν τις επιπτώσεις.

Πηγές από τον Κόλπο αναφέρουν ότι η συμφωνία αναδιαμορφώνει ήδη τη στρατηγική σκέψη: διαβρώνει την εμπιστοσύνη στην αμερικανική προστασία, εδραιώνει το Ιράν ως μια διαρκή περιφερειακή δύναμη και επιταχύνει μια στροφή προς τον συμβιβασμό παρά προς την αντιπαράθεση.

Ωστόσο, ο ειδικός σε θέματα Ιράν, Άλεξ Βατάνκα, διαφωνεί με τον παραπάνω προβληματισμό. Αντί για συνθηκολόγηση, βλέπει τη συμφωνία ως το λιγότερο κακό αποτέλεσμα μετά από χρόνια αποτυχημένων πιέσεων. «Προσπάθησαν να καταβάλουν το Ιράν στρατιωτικά. Δεν τα κατάφεραν. Η εναλλακτική λύση θα ήταν καταστροφική. Ένας ευρύτερος πόλεμος θα μπορούσε να ρημάξει τον Κόλπο για δεκαετίες», δήλωσε ο Βατάνκα, που συνεργάζεται με το Ινστιτούτο Μέσης Ανατολής στην Ουάσινγκτον.

Η πραγματική δοκιμασία βρίσκεται στο μέλλον, στην εφαρμογή της συμφωνίας, τις ανεπίλυτες πυρηνικές διαπραγματεύσεις και τις περιφερειακές αντιδράσεις που θα προκαλέσει, ανέφερε ο ίδιος: «Είναι κάτι μεγάλο, αλλά δεν είναι το τέλος. Είναι μόνο η αρχή».

Αστάθμητος παράγοντας το Ισραήλ;

Ορισμένοι αναλυτές βλέπουν το Ισραήλ ως τον κύριο αστάθμητο παράγοντα. Αν και θεωρούν απίθανο να εκτροχιάσει μια διαδικασία που τελεί υπό την αιγίδα του Τραμπ, προειδοποιούν ότι ο κίνδυνος παραμένει, ιδίως στον Λίβανο.

«Το Ισραήλ έχει απομονωθεί μετά τον πόλεμο αυτό, τόσο στην περιοχή όσο και στον κόσμο», δήλωσε ένας Ιρανός αξιωματούχος, ο οποίος ζήτησε να μην κατονομαστεί.

«Το Ιράν πήρε αυτό που ήθελε… Δεν εγκαταλείψαμε τους φίλους μας, όπως τη Χεζμπολάχ, αντιθέτως, ήμασταν προετοιμασμένοι να φτάσουμε μέχρι το σημείο να αποχωρήσουμε από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων και να επιστρέψουμε στον πόλεμο εξαιτίας τους», πρόσθεσε ένας άλλος Ιρανός αξιωματούχος.