Συλλογική διαπραγμάτευση για την AI

Η υπόθεση του μηχανικού Βασίλη Συράκη, που εξηγεί σε βίντεο τι έκανε επί οκτώ χρόνια στην Atlassian και πώς συνέβαλε στη δημιουργία συστημάτων αυτοματοποίησης πριν απολυθεί από την ίδια εταιρεία, δεν είναι απλώς μια προσωπική ιστορία. Είναι μια προειδοποίηση για το τι μπορεί να συμβεί όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη εισάγεται στην οικονομία χωρίς κανόνες, χωρίς συλλογική διαπραγμάτευση και χωρίς κοινωνική ανταποδοτικότητα.

Η Τ.Ν. δεν είναι η πρώτη τεχνολογική επανάσταση που αλλάζει την εργασία. Ο ατμός, ο ηλεκτρισμός, οι υπολογιστές και το διαδίκτυο κατέστρεψαν παλιές θέσεις και δημιούργησαν νέες. Η διαφορά σήμερα είναι βαθύτερη. Η νέα αυτοματοποίηση δεν αφορά μόνο χειρωνακτικές ή επαναλαμβανόμενες εργασίες. Παρεμβαίνει και σε γνωσιακές εργασίες: στη γραφή, στην ανάλυση, στον κώδικα, στη μετάφραση, στη νομική έρευνα, στη λογιστική υποστήριξη, στη δημοσιογραφική επεξεργασία, στην εξυπηρέτηση πελατών, ακόμα και στη διοίκηση.

Αυτό σημαίνει ότι επηρεάζονται επαγγέλματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαν τη γνώση τους ασφαλές καταφύγιο. Προγραμματιστές, νομικοί, λογιστές, μεταφραστές, ερευνητές, δημοσιογράφοι, εκπαιδευτικοί και στελέχη διοίκησης βλέπουν πλέον τμήματα της δουλειάς τους να τυποποιούνται, να μετρώνται και να ανατίθενται σε αλγοριθμικά συστήματα. Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Τ.Ν. μπορεί να βοηθήσει τον εργαζόμενο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν χρησιμοποιείται για να αφαιρέσει από τον εργαζόμενο τη γνώση, την αυτονομία, τη διαπραγματευτική δύναμη και τελικά τη θέση εργασίας του.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν πρέπει να σταματήσει η Τ.Ν. Δεν μπορεί και δεν πρέπει. Το ερώτημα είναι ποιος θα ελέγξει την αύξηση της παραγωγικότητας και ποιος θα καρπωθεί τα οφέλη της. Αν η Τ.Ν. χρησιμοποιηθεί μόνο για μείωση προσωπικού, εντατικοποίηση, παρακολούθηση και συμπίεση μισθών, θα μεγαλώσει τις ανισότητες. Αν όμως ενταχθεί σε ένα νέο πλαίσιο εργασιακών δικαιωμάτων, μπορεί να γίνει εργαλείο καλύτερης εργασίας, λιγότερης ανασφάλειας, μικρότερου χρόνου απασχόλησης και ισχυρότερων δημόσιων υπηρεσιών.

Πρώτη προϋπόθεση είναι η συλλογική διαπραγμάτευση για την Τ.Ν. Κάθε επιχείρηση που εισάγει συστήματα αυτοματοποίησης σε κρίσιμες λειτουργίες πρέπει να υποχρεούται να διαβουλεύεται με τους εργαζομένους. Να παρουσιάζει εκτίμηση επιπτώσεων στην απασχόληση, σχέδιο επανεκπαίδευσης και δεσμεύσεις για το πώς θα μοιραστούν τα κέρδη παραγωγικότητας.

Δεύτερη προϋπόθεση είναι το δικαίωμα εξήγησης και επανεξέτασης. Καμία πρόσληψη, αξιολόγηση, μετάθεση, μπόνους ή απόλυση δεν πρέπει να βασίζεται σε αδιαφανές αλγοριθμικό σύστημα χωρίς ανθρώπινη ευθύνη, τεκμηρίωση και δυνατότητα ένστασης. Ο εργαζόμενος δεν μπορεί να μετατραπεί σε γραμμή δεδομένων μέσα σε ένα σύστημα που δεν καταλαβαίνει και δεν μπορεί να αμφισβητήσει.

Τρίτη προϋπόθεση είναι η προστασία της ανθρώπινης εργασίας μέσω διαρκούς κατάρτισης. Όχι πρόχειρα σεμινάρια, αλλά κλαδικά προγράμματα για την τεχνολογία, τις τράπεζες, τα λογιστήρια, τις νομικές υπηρεσίες, τα ΜΜΕ, τη δημόσια διοίκηση, την εκπαίδευση και την εξυπηρέτηση πελατών. Η προσαρμογή στην Τ.Ν. δεν μπορεί να είναι ατομική ευθύνη του εργαζομένου. Είναι υποχρέωση του κράτους, των εργοδοτών και των συνδικάτων.

Τέλος, όπου η Τ.Ν. αυξάνει θεαματικά την παραγωγικότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι οι απολύσεις. Πρέπει να συζητηθεί σοβαρά η μείωση του χρόνου εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών, η ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων και η σύνδεση μισθών με τα κέρδη παραγωγικότητας.

Η Τ.Ν. μπορεί να κάνει την κοινωνία πλουσιότερη. Αλλά χωρίς δημοκρατικούς κανόνες, θα κάνει πολύ λίγους ισχυρότερους και πολλούς πιο επισφαλείς. Το ζήτημα δεν είναι να προστατεύσουμε το παλιό μοντέλο εργασίας όπως ήταν. Είναι να διασφαλίσουμε ότι η νέα παραγωγικότητα θα μετατραπεί σε καλύτερους μισθούς, λιγότερη ανασφάλεια, δημόσια αγαθά, μικρότερο χρόνο εργασίας και περισσότερη δημοκρατία.

*Ερευνητής στην ομάδα INFOSTRAG του ΕΒΕΟ (ΕΜΠ) και μέλος του Δ.Σ. του ΕΕΛΛΑΚ