Όταν τα φλαμίνγκο βγαίνουν στους δρόμους

Οι εικόνες από τα Τίρανα τις τελευταίες μέρες είναι ασυνήθιστες ακόμη και για τα βαλκανικά δεδομένα. Ανάμεσα στα πανό κατά της κυβέρνησης, στις πορείες χιλιάδων πολιτών και στα συνθήματα κατά του τουριστικού γιγαντισμού, ξεχωρίζει ένα απρόσμενο σύμβολο: το φλαμίνγκο.

Χάρτινα ομοιώματα, φουσκωτά φλαμίνγκο και ροζ σημαίες κυριαρχούν στις διαδηλώσεις που συνεχίζονται καθημερινά στην αλβανική πρωτεύουσα. Αυτό που ξεκίνησε ως αντίδραση κατοίκων και περιβαλλοντικών οργανώσεων απέναντι σε ένα γιγαντιαίο τουριστικό σχέδιο στην προστατευόμενη περιοχή της Νάρτας και της Ζβέρνιτσας εξελίσσεται σταδιακά σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό κίνημα, το οποίο αρκετά διεθνή μέσα ενημέρωσης αποκαλούν ήδη «Κίνημα του Φλαμίνγκο» ή ακόμη και «Επανάσταση του Φλαμίνγκο».

Η αφετηρία βρίσκεται στη Ζβέρνιτσα και στη Νάρτα, κοντά στην Αυλώνα. Εκεί σχεδιάζεται ένα από τα μεγαλύτερα τουριστικά projects που έχουν προταθεί ποτέ στην Αλβανία, συνδεδεμένο με την Affinity Partners του Jared Kushner. Το σχέδιο προβλέπει εκτεταμένη τουριστική ανάπτυξη στην περιοχή Pishe Poro και στη νήσο Σάσων, σε μια ζώνη που φιλοξενεί φλαμίνγκο, πελεκάνους, μεσογειακές φώκιες και ένα από τα σημαντικότερα παράκτια οικοσυστήματα της Μεσογείου. Οι επικριτές του έργου προειδοποιούν ότι η ανάπτυξη θα μεταμορφώσει οριστικά ένα από τα τελευταία σχετικά ανέπαφα παράκτια τοπία της Αδριατικής.

Ωστόσο η υπόθεση ξεπέρασε γρήγορα τα όρια μιας περιβαλλοντικής διαμαρτυρίας. Στη Ζβέρνιτσα συναντήθηκαν τρεις προϋπάρχουσες ανησυχίες της αλβανικής κοινωνίας: οι εκκρεμότητες γύρω από το ιδιοκτησιακό καθεστώς της γης, τα ερωτήματα για τη διαφάνεια των διαδικασιών και η αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στον τρόπο άσκησης της εξουσίας μετά από δώδεκα χρόνια διακυβέρνησης Ράμα.

Η μετα-κομμουνιστική μετάβαση άφησε πίσω της ένα ιδιαίτερα σύνθετο καθεστώς ιδιοκτησίας γης, με αμφισβητούμενους τίτλους και πολυετείς δικαστικές εκκρεμότητες. Παράλληλα περιβαλλοντικές οργανώσεις και φορείς της κοινωνίας των πολιτών καταγγέλλουν ελλιπή διαβούλευση και αδιαφανείς διαδικασίες αδειοδότησης. Η υπόθεση έχει ήδη προκαλέσει έρευνες και έντονη δημόσια αντιπαράθεση.

Η σημαντικότερη όμως διάσταση αφορά τη διακυβέρνηση. Ο Έντι Ράμα βρίσκεται στην εξουσία από το 2013 και κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου η Αλβανία γνώρισε σημαντική οικονομική ανάπτυξη, αύξηση του τουρισμού και πρόοδο στην ευρωπαϊκή της πορεία. Ταυτόχρονα όμως συσσωρεύτηκαν επικρίσεις για υπερσυγκέντρωση εξουσίας, αδιαφάνεια και προβλήματα λογοδοσίας. Η Ζβέρνιτσα φαίνεται να λειτουργεί ως σημείο συμπύκνωσης αυτών των διαφορετικών δυσαρεσκειών. Όπως συμβαίνει συχνά σε περιόδους θεσμικής κόπωσης, ένα συγκεκριμένο ζήτημα παύει να αφορά το ίδιο το αντικείμενό του και μετατρέπεται σε πεδίο έκφρασης ευρύτερων κοινωνικών και πολιτικών ανησυχιών.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα συνθήματα των διαδηλωτών δεν περιορίζονται πλέον στην ακύρωση του έργου, αλλά επεκτείνονται και σε αιτήματα παραίτησης της κυβέρνησης. Το φλαμίνγκο απέκτησε έτσι συμβολική δύναμη όχι μόνο ως απειλούμενο είδος, αλλά ως σύμβολο ενός ευρύτερου ερωτήματος: ποιος αποφασίζει για τη χρήση της γης, των φυσικών πόρων και τελικά για το μέλλον μιας χώρας.

Η περίπτωση της Ζβέρνιτσας δεν αποτελεί απομονωμένο αλβανικό φαινόμενο. Από τις κινητοποιήσεις κατά των εξορύξεων λιθίου στο Jadar και τις πρόσφατες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στη Σερβία έως άλλες κοινωνικές κινητοποιήσεις στην περιοχή, διαμορφώνεται σταδιακά μια νέα βαλκανική πολιτική γλώσσα που συνδέει το περιβάλλον, τη λογοδοσία και τη δημοκρατία.

Το «Κίνημα του Φλαμίνγκο» δεν είναι επομένως απλώς μια περιβαλλοντική διαμαρτυρία. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη βαλκανική τάση, όπου η υπεράσπιση ενός ποταμού, ενός υγροτόπου ή ενός δημόσιου αγαθού μετατρέπεται σε διεκδίκηση περισσότερης διαφάνειας, λογοδοσίας και δημοκρατικού ελέγχου της εξουσίας. Από το Jadar της Σερβίας μέχρι τη Νάρτα της Αλβανίας οι κοινωνικές κινητοποιήσεις δεν αφορούν πλέον μόνο το περιβάλλον· αφορούν το ποιος αποφασίζει για το μέλλον των κοινωνιών.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό διακύβευμα της Ζβέρνιτσας. Όχι αν θα κατασκευαστεί ακόμη ένα τουριστικό θέρετρο, αλλά αν στα Δυτικά Βαλκάνια διαμορφώνεται μια νέα γενιά πολιτών που δεν αμφισβητεί απλώς επιμέρους κυβερνητικές επιλογές, αλλά διεκδικεί ενεργό λόγο στον καθορισμό του δημόσιου συμφέροντος. Αν ισχύει το δεύτερο, τότε η Ιστορία δεν θα θυμάται τη Ζβέρνιτσα μόνο ως μια σύγκρουση για μια επένδυση, αλλά ως μία από τις στιγμές όπου το περιβάλλον μετατράπηκε σε γλώσσα δημοκρατικής διεκδίκησης.

*Πολιτική επιστήμονας, επιστημονική συνεργάτιδα Πάντειο Πανεπιστήμιο, μέλος Δ.Σ. FRAN (Far-Right Analysis Network)