Εκλογές στην Αρμενία: Ο λαός διαλέγει πλευρά ανάμεσα σε Ρωσία και ΕΕ

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΓΕΡΕΒΑΝ. O φετινός Μάιος στο Γερεβάν της Αρμενίας ήταν ήπιος, βροχερός και γεμάτος προεκλογικές αφίσες – οι υποψήφιοι για τις αυριανές κοινοβουλευτικές εκλογές είναι πανταχού παρόντες. Τα πρόσωπά τους κοιτάζουν τους πολίτες σε κάθε διαφημιστική πινακίδα, υποσχόμενα ευημερία και, πάνω απ’ όλα, ειρήνη.

Gian Paolo Accardo*

«Ειρήνη» είναι η λέξη-κλειδί που χαρακτηρίζει αυτές τις εκλογές – αν και κάθε κόμμα έχει τη δική του άποψη για το τι σημαίνει ειρήνη. Οι εκλογές διεξάγονται στη σκιά της αστραπιαίας επίθεσης που εξαπέλυσε το Αζερμπαϊτζάν τον Σεπτέμβριο του 2023. Εκδιώχθηκε ο αρμενικός πληθυσμός του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και διαλύθηκε η μη αναγνωρισμένη Δημοκρατία του Αρτσάχ – μια αποσχισθείσα περιοχή με συντριπτική πλειοψηφία Αρμενίων, που βρισκόταν σε νομικό κενό από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Από το 1991 έχουν διεξαχθεί τέσσερις πόλεμοι γι’ αυτό το έδαφος, με κόστος τουλάχιστον 35.000 ανθρώπινες ζωές.

Το γεωπολιτικό πλαίσιο που περιβάλλει αυτές τις εκλογές είναι εξαιρετικά τεταμένο. Η Τουρκία -στενός σύμμαχος του Αζερμπαϊτζάν και το κράτος που ευθύνεται για τη γενοκτονία του 1915-1923, η οποία παραμένει κομβική για την αρμενική εθνική ταυτότητα- δεσπόζει στα δυτικά. Η Ρωσία, ιστορικός προστάτης της χριστιανικής Αρμενίας έναντι των μουσουλμανικών γειτόνων της, δεσπόζει στα βόρεια, με την αξιοπιστία της όμως να έχει πληγεί σοβαρά από την απόφασή της να παραμείνει αμέτοχη στην επίθεση του 2023.

Και η Ευρώπη πλησιάζει: μια άνευ προηγουμένου σύνοδος κορυφής της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας, ακολουθούμενη από την πρώτη σύνοδο κορυφής Ε.Ε.-Αρμενίας, πραγματοποιήθηκε στο Γερεβάν στις αρχές Μαΐου, σημάδι ότι η στροφή της εξωτερικής πολιτικής της χώρας προς τα δυτικά αποκτά θεσμικό βάρος καθώς ο πόλεμος συνεχίζει να αναδιαμορφώνει την ευρύτερη γειτονιά.

Αντί για μια οριστική ρήξη με τη Μόσχα, η σύνοδος κορυφής σηματοδότησε μια σταδιακή προσπάθεια μείωσης της εξάρτησης από τη Ρωσία μετά την απώλεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Η Αρμενία επιδιώκει μια σταδιακή αναπροσαρμογή μέσω στενότερων δεσμών με την Ευρώπη, οικονομικών ευκαιριών και μεταρρυθμίσεων. Από την πλευρά τους, οι Βρυξέλλες προσπαθούν να αποκτήσουν μόνιμη παρουσία στον Νότιο Καύκασο μέσω επενδύσεων, συνεργασίας στον τομέα της ασφάλειας, συνδεσιμότητας, απελευθέρωσης των θεωρήσεων βίζας (υπό όρους) και υποστήριξης της εθνικής κυριαρχίας της Αρμενίας. Εν τω μεταξύ, ο πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν πρέπει να αποδείξει ότι η ευρωπαϊκή πορεία είναι πραγματική, χωρίς να προκαλέσει μια ανεξέλεγκτη αντιπαράθεση με τη Μόσχα.

«Δεν έχουν μείνει Αρμένιοι στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ»

Ο πόλεμος του 2020 για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ακολουθούμενος από τις επιθέσεις του Αζερμπαϊτζάν το 2022 στο έδαφος της Αρμενίας και την επίθεση του Μπακού τον Σεπτέμβριο του 2023, που ολοκλήρωσε αυτό που Αρμένιοι αξιωματούχοι, οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και πολλοί τοπικοί παρατηρητές περιγράφουν ως εθνοκάθαρση, έθεσε τέλος σε τρεις χιλιάδες χρόνια αρμενικής παρουσίας στην περιοχή.

«Δεν είναι μόνο ότι το Ναγκόρνο-Καραμπάχ δεν υπάρχει ως οντότητα. Δεν έχουν μείνει Αρμένιοι στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, κάτι που κανένας από εμάς ούτε καμία προηγούμενη γενιά δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί. Ακόμη και κατά τη σοβιετική, την τσαρική και την περσική περίοδο οι Αρμένιοι ήταν πάντα εκεί», δηλώνει ένας εκπρόσωπος της αρμενικής κοινωνίας των πολιτών που ζήτησε να παραμείνει ανώνυμος. Το τραύμα είναι ακόμα νωπό και οι πολιτικές του συνέπειες εξακολουθούν να είναι εδώ. «Ζούμε σε ένα πολύ έντονο μετατραυματικό περιβάλλον», μας λέει ο ίδιος. «Οπως σε κάθε τραύμα, όταν χτυπάς το κεφάλι σου, δεν το νιώθεις αμέσως. Αλλά όταν αρχίζεις να το συνειδητοποιείς, ο πόνος γίνεται όλο και πιο έντονος».

Η ρωσική εγγύηση καταρρέει

Για δεκαετίες, η ασφάλεια της Αρμενίας βασιζόταν στη συμμαχία της με τη Ρωσία, η οποία επισημοποιήθηκε μέσω της συμμετοχής της στον Οργανισμό της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας (CSTO). Αυτή η δομή έχει πλέον ουσιαστικά καταρρεύσει. Οταν το Αζερμπαϊτζάν εξαπέλυσε την επίθεση τον Σεπτέμβριο του 2022 εναντίον κυρίαρχου αρμενικού εδάφους -όχι του Καραμπάχ, αλλά της ίδιας της Αρμενίας, αφήνοντας πάνω από 250 τετραγωνικά χιλιόμετρα υπό αζερική κατοχή- η Μόσχα βρήκε λόγους να μην αναλάβει δράση. «Οι Ρώσοι κατάφεραν να βρουν έναν τρόπο να το αποφύγουν διπλωματικά», μας λέει Αρμένιος πολιτικός επιστήμονας ο οποίος ζήτησε να μην αναφερθεί το όνομά του. Οι συνέπειες για την κοινή γνώμη ήταν δραματικές. Η Ρωσία, η οποία πριν από δύο δεκαετίες είχε ποσοστό αποδοχής άνω του 85%–90% μεταξύ των Αρμενίων, θεωρείται πλέον απειλή από περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού.

Ωστόσο, η Αρμενία παραμένει στενά συνδεδεμένη με τη Ρωσία με τρόπους που καθιστούν οποιαδήποτε καθαρή ρήξη στρατηγικά επικίνδυνη. Η Μόσχα ελέγχει κρίσιμες υποδομές -σιδηροδρόμους, ενέργεια- και παραμένει κυρίαρχος εμπορικός εταίρος. «Η Μόσχα προμηθεύει την Αρμενία με φυσικό αέριο σε τιμές που ανέρχονται περίπου στο ένα τρίτο των μέσων ευρωπαϊκών τιμών, διαχειρίζεται τον μοναδικό πυρηνικό σταθμό της χώρας -ο οποίος παρέχει περίπου το 30% της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας- και ελέγχει τον συνοριακό σταθμό του Ανω Λαρς, μέσω του οποίου διέρχεται πάνω από το 60% των αρμενικών εξαγωγών. Τα εμβάσματα από τη Ρωσία εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν περίπου το 10% του ΑΕΠ. Δεν μπορείς να τα αντικαταστήσεις εύκολα», σημειώνει ο Κάρεν Χαρουτιουνιάν, αρχισυντάκτης του Civilnet, κορυφαίου ανεξάρτητου μέσου ενημέρωσης της Αρμενίας.

Ευρωπαϊκή φιλοδοξία, με επιφύλαξη

Μετά την εισβολή του 2022 στο αρμενικό έδαφος, η Ε.Ε. ανέπτυξε μια αποστολή πολιτικής παρακολούθησης – σήμερα, πάνω από 250 άοπλοι Ευρωπαίοι και Καναδοί αστυνομικοί περιπολούν στα σύνορα. Παράλληλα η δημόσια υποστήριξη για την ένταξη στην Ε.Ε. είναι εντυπωσιακή: το 73% των Αρμενίων την υποστηρίζει πλήρως ή εν μέρει, ενώ μια δημοσκόπηση του Φεβρουαρίου έδειξε ότι ένα υποθετικό δημοψήφισμα για την ένταξη θα εγκρινόταν με 51%, με μόνο 13% να αντιτίθεται. Η υποστήριξη για μια αποκλειστικά φιλορωσική εξωτερική πολιτική κυμαίνεται γύρω στο 6%-9%.

Η πορεία της Αρμενίας περιπλέκεται περαιτέρω από τη γειτονιά της. Χωρίς την αποκατάσταση της ευρωπαϊκής πορείας της Γεωργίας, σύμφωνα με πηγές, η ένταξη της Αρμενίας στην Ε.Ε. είναι ουσιαστικά αδιανόητη – τόσο γεωγραφικά όσο και πολιτικά. Ο πρωθυπουργός της Αρμενίας αφιέρωσε αρκετό χρόνο σε πρόσφατη ομιλία του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προτρέποντας τους ευρωβουλευτές να επανασυνδεθούν με την Τιφλίδα.

Οικονομική ανάπτυξη για τις ελίτ

Το κυβερνών κόμμα Πολιτικό Σύμφωνο κάνει εκστρατεία υπό τη σημαία της Ε.Ε. με εμφανή ευρωπαϊκή υποστήριξη, έχοντας υιοθετήσει πλήρως το φιλοευρωπαϊκό αφήγημα – αφήνοντας τα μικρότερα, γνήσια μεταρρυθμιστικά κόμματα σχεδόν χωρίς θέματα για την εκστρατεία τους. Απέναντι στην κυβέρνηση βρίσκεται ένα μπλοκ κυρίως φιλορωσικών κομμάτων της αντιπολίτευσης, με επικεφαλής τη Συμμαχία της Αρμενίας του πρώην προέδρου Ρόμπερτ Κοτσαριάν. Περιλαμβάνει μια εθνικιστική συμμαχία στην οποία συμμετέχουν το κόμμα Ισχυρή Αρμενία του Ρωσοαρμένιου δισεκατομμυριούχου Σαμβέλ Καραπετιάν και το Κόμμα της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας/Ντασνακτσουτιούν. Ωστόσο, οι πιθανότητες επιτυχίας της είναι ελάχιστες. Η τελευταία δημοσκόπηση δίνει στο Πολιτικό Σύμφωνο το 28,8% των προτιμήσεων, ακολουθούμενο από την Ισχυρή Αρμενία (14,9%), τη Συμμαχία της Αρμενίας (12,1%) και το κόμμα Ευημερούσα Αρμενία του ολιγάρχη Γκαγκίκ Τσαρουκιάν (8,7%).

Το κεντρικό εκλογικό αφήγημα της κυβέρνησης βασίζεται σε μια «οργουελική αναδιατύπωση» της καταστροφικής ήττας ως ρεαλιστικής προόδου: η ειρήνη έχει επέλθει, η οικονομία αναπτύσσεται, κατασκευάζονται δρόμοι. «Η διψήφια οικονομική ανάπτυξη οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον χρηματοπιστωτικό τομέα και στον τομέα της πληροφορικής, καθώς και, μετά την πλήρη εισβολή στην Ουκρανία, στον ρόλο της Αρμενίας στις ροές επανεξαγωγών που παρακάμπτουν τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας», υπογραμμίζει ο πολιτικός επιστήμονας.

Συγκεκριμένες ομάδες και τομείς επωφελούνται κυρίως από την ανάπτυξη, ιδίως στην επανεξαγωγή αγαθών όπως ηλεκτρονικά είδη, αυτοκίνητα και μηχανήματα, καθώς και χρυσός και διαμάντια. Τα πρώτα εισάγονται από την Ασία και τη Δύση και στη συνέχεια επανεξάγονται στη Ρωσία, ενώ τα δεύτερα εισάγονται από τη Ρωσία, υποβάλλονται σε ελαφρά επεξεργασία ή συσκευάζονται στην Αρμενία και στη συνέχεια επανεξάγονται σε χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Κίνα. Ωστόσο, ο άμεσος κοινωνικοοικονομικός αντίκτυπος στον ευρύτερο πληθυσμό είναι μάλλον περιορισμένος. Η κατώτερη κοινωνικοοικονομική τάξη καθώς και η ύπαιθρος εξακολουθούν να αποκλείονται σε μεγάλο βαθμό.

Δεν είναι περίεργο που τα κομψά καφέ και εστιατόρια στο Γερεβάν είναι πλέον γεμάτα με μια ακμάζουσα τάξη νεόπλουτων, που επιδεικνύει εκκεντρικές μάρκες ρούχων και πολυτελή αυτοκίνητα που θα περίμενε κανείς να δει σε μια πόλη-καζίνο και όχι σε μια πρώην σοβιετική πρωτεύουσα.

Αν και αυτός ο πλούτος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία και δεν κατανέμεται ομοιόμορφα, ευνοεί κυρίως την αστική ελίτ, τους ιδιοκτήτες ακινήτων και συγκεκριμένους εμπορικούς τομείς, ενώ ο πληθωρισμός έχει πιέσει πολύ τους απλούς πολίτες, που δεν κερδίζουν σε ξένα νομίσματα ή δεν εργάζονται στον τομέα της τεχνολογίας. Εχει ωστόσο δημιουργήσει μια εκλογική βάση υπέρ της σταθερότητας, ιδίως μεταξύ των ηλικιωμένων ψηφοφόρων.

Μια χώρα που δεν θέλει να επιλέξει

Η εικόνα που προκύπτει από τις δημοσκοπήσεις είναι αυτή ενός πληθυσμού που δεν είναι ούτε φιλορωσικός ούτε αφελώς φιλοδυτικός, ενός πληθυσμού που απλώς επιθυμεί να μην αναγκαστεί να επιλέξει. Ενας άνδρας που συναντήσαμε κοντά στην Οπερα το θέτει απλά: «Οι Αρμένιοι έχουν πολεμήσει και ζήσει υπό την καταπίεση των Αράβων και των Περσών και τελικά βρήκαν έναν τρόπο να συνυπάρξουν και να συνεργαστούν και με τους δύο. Γιατί δεν μπορεί να είναι δυνατό σήμερα; Πόσον καιρό μπορείς να συνεχίσεις να πολεμάς;».

*Tο άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE 2, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλει­στικότητα η «Εφ.Συν.». Συμμετείχε ο Gian Paolo Accardo (Vox Europe).