Λίγοι καλλιτέχνες έχουν την ικανότητα να σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι η μουσική (όχι μόνο η δική τους, αλλά η μουσική εν γένει) αφορά απόλυτα το σήμερα. Ακόμα λιγότεροι, ελάχιστοι βασικά, τολμούν να αναδείξουν αυτή την αλήθεια, μαζί με το γεγονός πως δεν γράφεται πια νέα μουσική. Και ακόμα πιο λίγοι έχουν το θάρρος να μιλούν με ειλικρίνεια και γενναιότητα, που σημαίνει να μιλούν με πολιτικό θάρρος. Αυτό συμβαίνει σε όλο τον κόσμο, πόσο μάλλον στη χώρα μας, όπου πλέον κάθε σου κουβέντα μπορεί ν’ ανοίξει ή να κλείσει πόρτες (για τα καλά). Ο Γιώργος Πατεράκης ανήκει σε αυτούς τους υπερελάχιστους που μιλούν ανοιχτά: εξαιρετικός μαέστρος, συνθέτης και πιανίστας, έχει δημιουργήσει το χορωδιακό σύνολο String Theory και τώρα, μαζί με το σχήμα παλαιάς μουσικής Ex Silentio υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Κούντουρα και το Κέντρο Παλαιάς Μουσικής του Ωδείου Αθηνών, μας καλεί στη μουσική παράσταση «Μπαρόκ: η χρυσόσκονη μιας κρίσης και η ηχώ μιας υπόσχεσης». Μαζί τους, δύο μεγάλοι Ελληνες σολίστ: η μετζοσοπράνο Θεοδώρα Μπάκα και ο τενόρος Χρήστος Κεχρής.
Η αλήθεια είναι πως δεν πρόκειται για μια απλή «μουσική παράσταση». Κατηγορητήριο; Προσευχή; Ισως. Γιατί σε αυτή την παράσταση, που θα παιχτεί μόνο μία μέρα (12/6, στο Ωδείο Αθηνών) ο Γιώργος Πατεράκης «παίρνει» την Ευρώπη του 17ου αι., μια Ευρώπη που βγαίνει μέσα από θρησκευτικούς πολέμους, αποικιοκρατία, εξουσιαστική βία, αλλά και επιστημονική επανάσταση και στην οποία ηγεμονεύει το μπαρόκ, και τη φέρνει δίπλα στη σημερινή. Γι’ αυτό και τη μουσική της παράστασης (εποχής μπαρόκ αλλά και σύγχρονες συνθέσεις του ίδιου του μαέστρου) πλαισιώνουν σκηνές από τα ντοκιμαντέρ του Αρη Χατζηστεφάνου («Debtocracy», «This is not a coup» και «Catastroika»), αποσπάσματα ειδησεογραφικών πρακτορείων και αρχειακές μαρτυρίες.
Συνομιλώντας με τον απίστευτο αυτόν μουσικό, που όπως δεν τσιγκουνεύεται τις νότες, έτσι δεν κρύβει και τις λέξεις, τον ρωτήσαμε αρχικά για τον ίδιο τον τίτλο της παράστασης: Για ποια κρίση και σε ποια υπόσχεση αναφέρεται; «Η κρίση είναι καθημερινό μας βίωμα. Αυταπόδεικτο, κι αν μη θέλουν κάποιοι να το εκλάβουν ως τέτοιο», μας απαντά. «Πάντα οι κρίσεις συνοδεύονται και από μια υπόσχεση: του πόσο ωραία θα γίνουν τα πράγματα μετά! Είναι σαν τα καθρεφτάκια στους ιθαγενείς. Το είχα πει σε μια συνέντευξη, αλλά οι άνθρωποι δεν τόλμησαν να το βάλουν: ότι πριν από την περίοδο της χρηματιστηριακής, της δικής μας φούσκας, που οι άνθρωποι αυτοκτονούσαν από τα μπαλκόνια, έβγαιναν οι Σημίτης και Παπαντωνίου κι έλεγαν για το “οικονομικό θαύμα της Ελλάδας”. Αντίστοιχα, πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες είχε βγει ο Βουλγαράκης και κόμπαζε για το ότι έχουμε ξοδέψει πόσα εκατομμύρια από τα χρήματα του ελληνικού λαού! Και φυσικά ξέρουμε πολύ καλά τι συνέβη μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, για τους οποίους όλοι περί πολλά τυρβάζουν. Είδαμε τα ρημαγμένα σπίτια και είδαμε τα ρημαγμένα κτίρια, ολόκληρα τετράγωνα τα οποία εκποιούνται κοψοχρονιά.
»Ολα αυτά σαπίζουν, τα όνειρα που μας “πουλάνε” σαν τα καθρεφτάκια που λέγαμε ρημάζονται και την ίδια στιγμή μια πραγματικότητα που δεν υπάρχει σερβίρεται ως ένα υπέρλαμπρο μπαρόκ! Και τότε, τον 17ο αι. στην Ευρώπη το ίδιο συνέβαινε. Με ρωτάτε για τις αντιστοιχίες στο σήμερα: Στη σημερινή Ευρώπη αυτό που βλέπω είναι ένας κατάφωρος εξισραηλισμός», μας λέει και συνεχίζει. «Είμαι ένας άνθρωπος ο οποίος ανησυχεί βαθιά για την κατάρρευση ενός κόσμου στον οποίο του είχαν υποσχεθεί ότι πρόκειται να ζήσει. Είμαι 63 χρόνων πλέον και βλέπω, όπως όλοι μας, έναν κόσμο, τον κόσμο του ανθρωπισμού και των ουμανιστικών αξιών με τις οποίες μεγαλώσαμε και γαλουχηθήκαμε, να γίνεται κουρελόχαρτο. Και γι’ αυτό μιλάω για τον εξισραηλισμό της Ευρώπης ως μια εξαιρετικά επικίνδυνη τάση. Αυτήν της ενταντικότατης επιτήρησης κοινωνιών και πολιτών, δίχως κανέναν σεβασμό σε διεθνές δίκαιο, δικαιώματα, αξίες. Κάνει κάτι άλλο η σημερινή Ευρώπη από αυτό που κάνει το Ισραήλ στα κατεχόμενα από το ίδιο κράτη; Εχουμε περιστολή ελευθεριών, ελευθερίας έκφρασης, επιλεκτική ποινικοποίηση, πράγματα τα οποία νομίζαμε ότι μετά το 1945 τα είχαμε κατοχυρώσει και βλέπουμε ότι τώρα καταστρατηγούνται με τον πιο αυτονόητο τρόπο. Αρα μιλάμε για μια Ευρώπη που προδίδει τις αξίες της».
Η παράσταση μιλά για γενοκτονίες, εθνοκαθάρσεις, αποικιακή αθλιότητα, πολιτική υποκρισία. Μπορεί η μουσική να σταθεί απέναντι σε τέτοια γεγονότα χωρίς να φανεί ανεπαρκής; «Κατ’ αρχάς να πω πως δεν είμαι πολιτικός αναλυτής ούτε πολιτικός ούτε κάποιος ο οποίος μπορεί να εξεγείρει λαούς. Μακάρι να είχα τέτοια δύναμη. Είμαι μουσικός και αυτή είναι η δική μου γλώσσα. Η φυσική μου γλώσσα. Απέναντι στα όσα αναφέρετε, η μουσική πάντα μπορούσε να σταθεί με επάρκεια. Και πάντα το έκανε, με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά: Στην ενοποίηση της Ιταλίας, οι άνθρωποι έγραφαν το όνομα του Βέρντι, το οποίο ήταν αρχικά VERDI, που σήμαινε “Viva Vittorio Emanuele Re d’Italia”, δηλαδή “Ζήτω ο Εμμανουήλ, ο βασιλιάς της Ιταλίας”. Στην εποχή της δικτατορίας, το ότι άκουγες Θεοδωράκη ήταν μια αντιστασιακή πράξη. Και πάντα σε περιόδους κρίσης, έβγαινε καινούργια μουσική.
»Μόνο τώρα δεν ισχύει αυτό. δεν έχουμε νέα μουσική πια. Δεν έχουμε νέα μουσική, όπως και δεν έχουμε και νέο λόγο. Σκεφτείτε την απίσχνανση του λόγου. Η μουσική είναι ένα είδος λόγου. Αμα ο λόγος αφυδατώνεται, πώς να “μιλήσει” η μουσική; Ο λόγος, από την καθημερινή ομιλία έως τα γραπτά, γίνεται όλο και πιο απλοϊκός. Πλέον οι άνθρωποι μιλάνε με κύριες προτάσεις και με ένα εξαιρετικά περιορισμένο λεξιλόγιο. Δεν έχουμε, δηλαδή, εκείνη την ποικιλομορφία που θα είχε ένας Ροΐδης, που ήταν στιλίστ της γλώσσας, ή να πω κάτι ακόμη πιο λαϊκό, ένας Παπαδιαμάντης. Σήμερα επικοινωνούμε με σύμβολα και ελάχιστες ελληνικές λέξεις. Δεν μιλάμε τη λογοτεχνική γλώσσα που μας έχει παραδοθεί, αλλά σαν εγχειρίδια για καφετιέρα και εκτυπωτή. Δεν είναι τυχαίο πως στα σχολικά βιβλία βγήκαν ο Παπαδιαμάντης και ο Αίσωπος και τα παιδιά διαβάζουν κανονικά εγχειρίδια. Κυριολεκτικά.
»Ακριβώς το ίδιο συμβαίνει και στη μουσική. Σήμερα ζούμε τη μουσική των τεσσάρων τετάρτων και των τριών ακόρντων. Και τον λόγο πέντε λέξεων. Αναπτύξαμε τόσα χρόνια φοβερές και τρομερές τεχνικές στη μουσική: πολυφωνία, αντίστιξη, περίπλοκη αρμονία, ενορχήστρωση, ενδιαφέρουσες μελωδικές γραμμές. Και σήμερα ακούμε απλές μελωδιούλες των τεσσάρων νοτών, οι οποίες συνοδεύονται από δύο ή τρεις συγχορδίες στην καλύτερη περίπτωση, σε ένα μέτρο τεσσάρων τετάρτων, με πολύ στανταρισμένα όργανα και πολλή AΙ. Το δε πιο πονηρό είναι ότι όλο αυτό λαμβάνει και θεωρητικό μανδύα: απλότητα, σου λέει.
»Και κάπως έτσι χάνουμε τη δυνατότητα της έκφρασης. Δεν μπορούμε πια να εκφραστούμε με ενάργεια και χρωματιστό λόγο. Φαντασία χάνουμε! Η φαντασία είναι ο καλειδοσκοπικός σχηματισμός της σκέψης μας, της διάνοιάς μας. Αμα μέσα στο καλειδοσκόπιο έχεις δυο-τρία χαλικάκια, θα βγάλεις πολύ λιγότερα σχήματα από ό,τι άμα έχεις εκατοντάδες. Ουσιαστικά χάνουμε την ικανότητα να καταλαβαίνουμε τι (μας) συμβαίνει. Για να κάνεις ανατομία στην πραγματικότητα, χρειάζεται γνώση, διαισθητικό μυαλό και ευστροφία. Αν αυτή την αναλυτική σκέψη την έχεις απολέσει, αν έχει αμβλυνθεί το άλλοτε οξυδερκές σου κριτήριο, τότε δεν μπορείς ν’ αναλύσεις την κατάστασή σου. Και κάθεσαι και αναμασάς διάφορες έτοιμες, λαϊκίστικες “λύσεις”, έξω από εσένα!».
Τέλος, μιλάμε για τη «χρυσόσκονη» που χρησιμοποιεί και στον τίτλο: από τη μια λάμψη, από την άλλη επικάλυψη. Μήπως τελικά ο πολιτισμός υπάρχει ως το ωραίο περιτύλιγμα της βαρβαρότητας; «Θα σας πω μόνο τούτο: Αν αυτή την παράσταση δεν την πλήρωνα εγώ, ως ανεξάρτητη παραγωγή, δεν θα την έπαιρνε κανένα μεγάλο ίδρυμα και θεσμός. Ακριβώς γιατί μιλάμε για δύο φωτιές που χυτεύουν και πυρογραφούν μέχρι και σήμερα τη μοίρα και την ιστορία του δυτικού κόσμου: Από τη μια είναι η φωτιά της μισαλλοδοξίας, αλλά από την άλλη είναι η φωτιά της γνώσης. Εχουμε τη δύναμη, ακριβώς γιατί υπάρχει διάχυση της γνώσης μέσω του διαδικτύου κυρίως. Από την άλλη, δεν χρησιμοποιείται σωστά. Δεν είμαστε πια στην εποχή των ιδεολογιών, αλλά στην εποχή της realpolitik. Οπότε, όπως και να το δούμε, δεν μου κάνει πια τίποτα εντύπωση. Και αυτό είναι πολύ εντυπωσιακό…», καταλήγει. Για να πει κάτι ακόμα: «… έλα όμως που δεν σταματάμε κάποιοι. Απλά δεν σταματάμε. Εντυπωσιακά ή μη».
ℹ️ Παρ. 12/6 στις 21.00, στο Ωδείο Αθηνών (αίθ. Ιωάννης Δεσποτόπουλος, Ρηγίλλης & Βασ. Γεωργίου Β΄ 17-19, Αθήνα). Προπώληση: more.com. Διάρκεια: 80′.
-320x213.jpg)
