Ανάμεσα στο φαντασιακό και στο πραγματικό σπίτι

Το Σπίτι είναι εκεί απ’ όπου ξεκινάμε είναι μια καλή εισαγωγή στο έργο του Γουίνικοτ αφού πολλές από τις κεντρικές του έννοιες βρίσκουν εδώ την ανάπτυξή τους: ο ψευδής εαυτός, το διευκολυντικό περιβάλλον, η δημιουργικότητα, το είναι. Πρόκειται για ομιλίες που ανταποκρίνονται σε ένα εύρος ενδιαφερόντων και προβληματισμών στις οποίες διαβάζουμε το απόσταγμα της σκέψης του αφού οι περισσότερες έγιναν μέσα στην τελευταία δεκαετία της ζωής του. Το ευρετήριο όρων στο τέλος του βιβλίου αποδεικνύεται χρήσιμο.

Οι επιμελητές του βιβλίου κλείνουν τον σύντομο πρόλογο «ελπίζουμε ότι [αυτή η συλλογή] θα δείξει το βάθος της πεποίθησής του ότι η δομή της κοινωνίας αντανακλά τη φύση του ατόμου και της οικογένειας, καθώς και τη δική του οξεία αίσθηση ευθύνης για τη συγκεκριμένη κοινωνία στην οποία ζούσε. Ελπίζουμε ότι αυτό θα προσφέρει ευχαρίστηση στον αναγνώστη – κάτι το οποίο εκείνος θα επιθυμούσε».

Πράγματι η ανάγνωση των ομιλιών είναι ευχάριστη. Συνδυάζουν την επιστημονική αυστηρότητα με την παιχνιδιάρικη δημιουργικότητα. Ο Χατζόπουλος, που επιμελείται τις εκδόσεις, βάζει τον αναγνώστη στο κλίμα ήδη από το εξώφυλλο, την εξώθυρα, που κοσμείται από μια από τις καλικαντζούρες που έφτιαχνε ο Γουίνικοτ με τους μικρούς ασθενείς του. Κάτι δημιουργείται ανάμεσά στον ψυχαναλυτή και στον αναλυόμενο, ανάμεσα στον ομιλητή και στον ακροατή: ένα θραύσμα ασυνειδήτου προκύπτει.

Ακολουθώντας τη διαδρομή από το άτομο στην οικογένεια και στην κοινωνία, ο Γουίνικοτ θεωρεί ότι το ασυνείδητο βρίσκεται στη βάση τόσο της ατομικής όσο και της κοινωνικής συγκρότησης κι έτσι τοποθετείται από την ανάπτυξη του βρέφους μέχρι το ζήτημα της δημοκρατίας.

Γράφει ο Γουίνικοτ: «Τι είναι το βασικό που μας λέει η ψυχανάλυση για τους ανθρώπους; Μας λέει για το ασυνείδητο, για τη βαθιά και κρυμμένη ζωή κάθε ανθρώπου ατομικά, τη ζωή εκείνη που έχει ρίζες στην πραγματική και φαντασιακή ζωή της πολύ πρώιμης παιδικής ηλικίας». Τα θεμέλια του σπιτιού βρίσκονται στο ασυνείδητο.

Ο Γουίνικοτ μας θυμίζει ότι το «σπίτι» εκτός από συμβολικό, που τοποθετεί τον καθένα σε μια γενεαλογική θέση, φαντασιακό, γεμάτο με δράκους και νεράιδες, είναι και πραγματικό: είναι οι τέσσερις τοίχοι. Αυτό το έμαθε από τα παιδιά που φυγαδεύτηκαν για να γλιτώσουν από τους βομβαρδισμούς του Λονδίνου. Σημειώνει: «…ο πραγματικός εφησυχασμός που εξασφαλίζει το σπίτι απελευθερώνει το παιδί στο παιχνίδι, και με άλλους τρόπους στην απόλαυση της ικανότητάς του να εμπλουτίζει τον κόσμο του με το ίδιο του το μυαλό… Από την άλλη όταν βρίσκεται μακριά, δεν έχει την ευκαιρία να γνωρίζει από λεπτό σε λεπτό πώς είναι το σπίτι, κι έτσι οι ιδέες του χάνουν την επαφή με την πραγματικότητα με έναν τρόπο που εύκολα το φοβίζει». Το σπίτι είναι σαν τόπος φιλοξενίας, καθώς απ’ αυτό φεύγουμε και σ’ αυτό χρειαζόμαστε να επιστρέφουμε.

Μέλημα του Γουίνικοτ στις ομιλίες του είναι να μιλήσει για το ασυνείδητο συνδέοντάς το «με την ανθρώπινη φύση σε αντιπαραβολή με τη μηχανή», όπως σημειώνει ο Χατζόπουλος στο επίμετρο. Ο Γουίνικοτ υποστηρίζει, μιλώντας σε δικαστές, επιστήμονες, οικονομολόγους, γιατρούς, νοσηλευτές, κοινωνικούς λειτουργούς, αστυνομικούς, ότι μόνο λαμβάνοντας υπόψη τους το ασυνείδητο μπορούν να κάνουν σωστά τη δουλειά τους. Ελεγε: «Σας ζητώ να συγκρατήσουμε τη συναισθηματική, τη φαντασιακή πλευρά του πράγματος χωρίς να απομακρυνόμαστε από το άκρο της λογικής, γιατί πιστεύω ακράδαντα στην αντικειμενικότητα και στο να εξετάζουμε τα πράγματα ευθέως και να κάνουμε κάτι γι’ αυτά, όχι όμως κάνοντάς τα βαρετά με το να ξεχνάμε την ασυνείδητη φαντασίωση. Ξέρετε, δεν είναι πολύ δημοφιλής ιδέα».

Ο Γουίνικοτ στις ομιλίες του αναπτύσσει δύσκολα θέματα βρίσκοντας κάθε φορά τα λόγια ώστε να απευθυνθεί στο συγκεκριμένο κοινό. Δημιουργεί έναν μεταβατικό χώρο ανάμεσα στον ίδιο και στους άλλους, όπου με παιγνιώδη τρόπο, μην ξεχνάμε πως το παιχνίδι είναι σοβαρή υπόθεση, δημιουργεί πολιτισμό. Είναι η κληρονομιά του.

*Κλινική ψυχολόγος-ψυχοπαθολόγος, ψυχαναλύτρια (SPF, Ελληνικός Ψυχαναλυτικός Χώρος Ντ.Γ. Γουίνικοτ)