H μουσική του νοήματος

Του Γιώργου Βέη

Η προτροπή είναι πολύσημη, πολυπρισματική και γι’ αυτό άξια Λόγου. Που πάει να πει ελκυστική. Την παραθέτω αυτούσια: «Να τραγουδάς μες στην αλήθεια, θέλει άλλη πνοή./Πνοή τού τίποτα. Θεός που κυματίζει. Ανεμος». Διαβάζουμε την εισαγωγική διακήρυξη στη σελ. 37.

Η πρόνοια της πολύπειρης, ακαταπόνητης μεταφράστριας προσφέρει στην πολιτισμική μας σκηνή την υποδειγματική μεταγραφή των ως άνω καθόλα εμβληματικών σονέτων. Γραμμένα σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα, ήτοι από τις 2 ώς τις 23 Φεβρουαρίου του 1922, συνιστούν απτές αποδείξεις, μεταξύ άλλων, της αδιάλειπτης ρηματικής συνέπειας του Ράινερ Μαρία Ρίλκε (1875-1926) να αναδιατάξει, να αναπλάσει, να επανεκτιμήσει δραστικά τις διαστρωματώσεις του δεδομένου πραγματικού, κατά τρόπο οριακά διεισδυτικό, όσο και διαχρονικά συναρπαστικό. Ταυτοχρόνως, απολαμβάνοντας δικαιωματικά το ιδιαίτερο προνόμιο της διερεύνησης του ποιητικού συνειδέναι, Tα σονέτα στον Ορφέα επαναδιαπραγματεύονται τις προοπτικές εμπέδωσης και περαιτέρω καλλιέργειας των δεσμών ανάμεσα στην ορμέμφυτη τάση προς το ζην και στην απρόσκοπτη παραγωγή των λεκτικών, ενίοτε λυτρωτικών συνταγμάτων. Και των απαραίτητων συμφραζομένων τους. Συγκρατώ ότι ισχύει εν προκειμένω ακόμη μια φορά αναδρομικά η διακήρυξη πως «αφενός, η ποίηση μπορεί να θεωρηθεί μια μαγική επωδός, θεμελιωδώς ένα θέμα ήχου και της δύναμης του ήχου να δένει τις αντιλήψεις του σώματος και του νου μας σ’ ένα ακουστικό πλέγμα˙ αφετέρου, η ποίηση είναι η απόδοση σοφών και αληθινών νοημάτων που καθοδηγούν τη συναισθηματική μας επιβεβαίωση με την ευφυή διάταξη και εξέταση της ανθρώπινης εμπειρίας»(βλ. Seamus Heaney, Η κυβέρνηση της γλώσσας, εκδ. Πατάκη, 2008, σ. 258).

Μάλιστα, λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι όλα ανεξαιρέτως τα υλικά του κόσμου οφείλουν να διερμηνευτούν σε μαθηματικά ισότιμη βάση υπό το πρίσμα βεβαίως της αιωνιότητας, το περιώνυμο sub specie aeternitatis, ο στίχος του Ράινερ Μαρία Ρίλκε αναλαμβάνει το πρόσθετο βάρος να υποστηρίξει την αδιάβλητη επανένταξη του αναστοχαζόμενου υποκειμένου στον εσμό των ορατών. Η Φύση θα παραμείνει το ευρύτερο πλαίσιο των αναφορών και των αυτοαναφορών. Μια άγνωστη εν πολλοίς γη, όπου η μεταγλώσσα της ποίησης θα καλλιεργήσει, θα συντηρήσει τις δικές της αναφαίρετες αλήθειες. Ηδη, εκατόν σαράντα ένα χρόνια ακριβώς πριν από τη γέννηση του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, ήτοι το 1734, ο Αλεξάντερ Πόουπ είχε καταθέσει στο έργο του Essay on Man ότι «όλη η Φύση δεν είναι παρά Τέχνη άγνωστη σ’ εσένα֗/κάθε Δυνατότητα, Κατεύθυνση που δεν μπορείς να τη δεις֗/κάθε ασυμφωνία, Αρμονία ανεπίγνωστη». Εξ ου και η μητέρα όλων των αποριών όπως αναδεικνύεται σε ένα από τα κρισιμότερα, ομολογουμένως υπερτασικά επιλογικά σονέτα του δεύτερου μέρους: «Πόσο τα αστέρια μεταξύ τους μακρινά֗ /κι όμως,/πιο μακρινό κατά πολύ ό,τι μαθαίνεις βασισμένο στο εδώ./Ένας, ας πούμε, ένα παιδί […] Δες πάνω στο τραπέζι στρωμένο με χαρά/παράξενη την όψη των ψαριών μες στην πιατέλα./Είπε κάποτε κάποιος ότι τα ψάρια είναι βουβά…Ποιος ξέρει;/ Μα δεν υπάρχει εντέλει ένας τόπος όπου μιλιέται αυτό που θα ‘τανε/η γλώσσα των ψαριών, δίχως τα ψάρια;» (βλ. σελ. 124 επ.).

Ο συγκεκριμένος δημιουργός αισθητικών αποκρυσταλλώσεων αποδεικνύει λοιπόν στην πράξη ότι μπορεί να καταστεί ένα καθόλα έγκυρο πρότυπο προσώπου. Στη μύχια ομάδα των στοιχείων του εδράζεται η ποιητική συσπείρωση. Ο ίδιος έχει απορρίψει, εννοείται εξ ορισμού, κάθε είδος μάσκας. Ετσι, η εμφανώς διεσταλμένη δι-όρασή του αποδίδει με πειστική ακρίβεια τα απώτερα σημαινόμενα. Η μεθοδική αποτύπωσή τους τεκμαίρει την ποιότητα των άρτιων συγκερασμών, οι οποίοι κατ’ ανάγκη προηγήθηκαν. Παρατηρώ ότι ο εγγύτερος εξωτερικός κόσμος δεν έχει περιφρονηθεί. Ούτε έχει υπαγορεύσει όμως τους κανόνες της διερεύνησής του. Το καθήκον της οντολογικής πραγματογνωμοσύνης το αναλαμβάνει εδώ εξ ολοκλήρου η στιχική ρυθμική του παρόντος έργου. Ο δε εσωτερικός κόσμος δείχνει συνεπώς με ποιους τρόπους αφομοιώνει ό,τι αποτελεί στοιχείο εναρμόνισης και όχι αποσάθρωσης.