Η έξαρση της αρχαιοκαπηλίας και της διακίνησης πλαστών έργων τέχνης που συχνά αποτελεί τεχνική νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες αλλά και η εξάρθρωση των κυκλωμάτων από την αστυνομία. Η παραπομπή του Γιώργου Τσαγκαράκη στη δικαιοσύνη -κακώς αποκαλείται «γνωστός γκαλερίστας»- ο οποίος βρίσκεται αντιμέτωπος με τέσσερα κακουργήματα έπειτα από την προσπάθεια, μεταξύ άλλων, τηλεοπτικής πώλησης Ευαγγελίου του 18ου αιώνα και την κατοχή 300 πλαστών πινάκων.
Ο νέος νόμος, που πρόσφατα ψηφίστηκε, με αυστηρές διατάξεις για την κατασκευή, παραποίηση, έκθεση, διακίνηση, διάθεση, κατοχή κατασκευασμένου ή παραποιημένου έργου τέχνης. Ιδού οι σοβαρές αφορμές και αιτίες για μια συζήτηση με την ιδιοκτήτρια της γκαλερί «Εκφραση» Γιάννα Γραμματοπούλου, η οποία εδώ και χρόνια βρίσκεται στο τιμόνι του δραστήριου και αναγνωρισμένου Πανελλήνιου Συνδέσμου Αιθουσών Τέχνης, που μεταξύ άλλων έχει καθιερώσει τη φουάρ Art Athina στο Ζάππειο.
● Παρατηρούμε τελευταία την εξάρθρωση κυκλωμάτων που διακινούν πλαστά έργα τέχνης. Η πλαστογραφία είναι ένα φαινόμενο που έχει πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις, όχι μόνο στο εξωτερικό, αλλά και στην Ελλάδα;
Η πλαστογραφία έργων τέχνης δεν είναι νέο φαινόμενο, υπήρχε διαχρονικά στην αγορά τέχνης, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια εντονότερη έξαρση, η οποία μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Η διεύρυνση της αγοράς μέσω διαδικτύου και ανεξέλεγκτων σημείων πώλησης καθιστά ευκολότερη τη διακίνηση πλαστών έργων. Επιπλέον, η οικονομική συγκυρία οδηγεί ορισμένους σε ευκαιριακές «επενδυτικές» αγορές τέχνης χωρίς την απαραίτητη γνώση ή συμβουλευτική υποστήριξη, γεγονός που τους καθιστά πιο ευάλωτους σε απάτες.
● Υπάρχουν Ελληνες καλλιτέχνες που οι πλαστογράφοι δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση;
Παρατηρείται προτίμηση σε καλλιτέχνες με υψηλή αναγνωρισιμότητα και εμπορική αξία. Πρόκειται κυρίως για δημιουργούς των οποίων το έργο είναι ευρέως γνωστό, έχει σταθερή παρουσία στην αγορά και παρουσιάζει στιλιστικά χαρακτηριστικά που μπορούν, έως ένα βαθμό, εύκολα να αντιγραφούν.
● Ερχονται συχνά στις γκαλερί του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αιθουσών Τέχνης (ΠΣΑΤ) ιδιώτες ή φορείς για να εκτιμήσουν έργα τέχνης που θεωρούν ότι δεν είναι γνήσια; Ποιος έχει αρμοδιότητα για την εκτίμηση έργων τέχνης; Τι πρέπει να κάνει αν κάποιος υποψιάζεται ότι έχει στην κατοχή του πλαστό έργο;
Αρκετές φορές ιδιώτες κυρίως, και όχι φορείς, απευθύνονται σε μέλη του ΠΣΑΤ ζητώντας εκτίμηση ή καθοδήγηση σχετικά με τη γνησιότητα ενός έργου τέχνης. Ωστόσο, οι αίθουσες τέχνης δεν έχουν την αρμοδιότητα να πιστοποιούν τη γνησιότητα έργων και, για τον λόγο αυτό, τους προτείνουμε να απευθύνονται στην Εθνική Πινακοθήκη. Θα πρέπει βέβαια να διευκρινιστεί ότι σήμερα στην Ελλάδα δεν υπάρχει μία θεσμικά κατοχυρωμένη αρχή με αποκλειστική αρμοδιότητα πιστοποίησης της γνησιότητας έργων τέχνης. Πρόκειται για ένα κενό που διαχρονικά δημιουργεί περιθώρια ασάφειας και εκμετάλλευσης. Ο νέος νόμος κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς επιχειρεί να ενισχύσει τη διαφάνεια και την ιχνηλασιμότητα στην αγορά τέχνης και εκτιμάται ότι μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη σταδιακή κάλυψη αυτού του θεσμικού κενού.
● Ποιες είναι οι συμβουλές που δίνετε τα μέλη του ΠΣΑΤ για την αγορά έργων τέχνης, ώστε να αποφευχθεί το φαινόμενο της αγοραπωλησίας πλαστών;
Οι γκαλερί στη χώρα μας λειτουργούν κατά κύριο λόγο ως πρωτογενής αγορά, με αντικείμενο την εκπροσώπηση και προώθηση σύγχρονων καλλιτεχνών και όχι τη δευτερογενή διακίνηση ή μεταπώληση έργων τέχνης. Η ιδιαιτερότητα αυτή περιορίζει εκ των πραγμάτων τα περιθώρια διακίνησης πλαστών έργων μέσω των γκαλερί, καθώς τα έργα προέρχονται απευθείας από τους ίδιους τους δημιουργούς. Στην πρωτογενή αγορά, η γκαλερί πωλεί για λογαριασμό του καλλιτέχνη. Οι γκαλερί αγωνίζονται καθημερινά για να καλλιεργήσουν την αξιοπιστία, να στηρίξουν τους καλλιτέχνες και να διαμορφώσουν υγιείς και διαφανείς σχέσεις σε όλη την αλυσίδα «καλλιτέχνης – γκαλερί – συλλέκτης». Λειτουργούν ως δικλίδα ασφαλείας για τη γνησιότητα και τη νομιμότητα της σύγχρονης εικαστικής δημιουργίας. Συνεπώς, η βασική προτροπή προς το κοινό είναι οι αγορές να πραγματοποιούνται μέσα από αναγνωρισμένες και αξιόπιστες γκαλερί που λειτουργούν με όρους διαφάνειας.
● Βεβαίως, επαναλαμβάνουν τα μέλη του Συνδέσμου σας ότι οι αγορές πρέπει να γίνονται από αίθουσες τέχνης, ωστόσο παρατηρούμε τώρα ότι κάποιοι (σαφώς όχι μέλη σας) εμφανίζονται σαν «γνωστοί γκαλερίστες» και χρησιμοποιούν την επωνυμία τους ως «εγγύηση» για πίνακες που αποδεικνύονται πλαστοί.
Είναι πολύ σημαντικό να γίνει ένας σαφής διαχωρισμός μεταξύ της γκαλερί (αίθουσα τέχνης) και των άλλων δραστηριοτήτων που αναπτύσσονται στην αγορά τέχνης, όπως ο παλαιοπώλης ή ο έμπορος έργων τέχνης. Ο γκαλερίστας δεν είναι απλώς ένας μεταπωλητής έργων. Εχει έναν ουσιαστικό και πολυεπίπεδο ρόλο. Εκπροσωπεί καλλιτέχνες, οργανώνει και επιμελείται εκθέσεις, επενδύει στην καλλιτεχνική τους πορεία και συμβάλλει ενεργά στην ανάδειξη και τεκμηρίωση του έργου τους στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η λειτουργία των γκαλερί χαρακτηρίζεται από συνέπεια, ευθύνη και διαφάνεια απέναντι στην τέχνη, που αποτελούν θεμελιώδεις αρχές του κώδικα δεοντολογίας του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αιθουσών Τέχνης, ο οποίος αποτελεί και το θεσμικό όργανο των γκαλερί. Το πρόβλημα προκύπτει όταν κάποιοι οικειοποιούνται τον τίτλο του «γκαλερίστα» χωρίς να πληρούν τις αντίστοιχες προϋποθέσεις, χρησιμοποιώντας τον ως εργαλείο αξιοπιστίας για τη διακίνηση έργων αμφίβολης γνησιότητας.
Για τον λόγο αυτό είναι κρίσιμο το κοινό να ελέγχει όχι μόνο το έργο, αλλά και την ταυτότητα και τη δραστηριότητα του πωλητή, δίνοντας προτεραιότητα σε επαγγελματίες με αποδεδειγμένη παρουσία και συνέπεια στον χώρο της τέχνης.
● Πιστεύετε ότι ο νέος νόμος με τις αυστηρές διατάξεις του μπορεί να συμβάλει ώστε να παταχθεί το φαινόμενο της πλαστογραφίας και της διακίνησης πλαστών έργων τέχνης;
Η πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού να θεσπίσει ένα σαφές πλαίσιο προστασίας απέναντι στην κατασκευή και διακίνηση πλαστών έργων είναι αναγκαία και καλύπτει ένα διαχρονικό αίτημα του χώρου της τέχνης, όχι μόνο για λόγους ποινικής θωράκισης, αλλά κυρίως για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην αγορά. Τα περιστατικά πλαστών έργων πλήττουν συνολικά τον χώρο, δημιουργώντας καχυποψία στους φιλότεχνους. Ολα αυτά είναι, εν τέλει, εις βάρος της τέχνης.
Με τον νέο νόμο προβλέφθηκε η σύσταση ειδικού Σώματος (Μητρώου) Ορκωτών Πραγματογνωμόνων, με αρμοδιότητα τη διαπίστωση της γνησιότητας έργων τέχνης και συλλεκτικών αντικειμένων, που θα στελεχώνεται από ιστορικούς της τέχνης και συντηρητές, οι οποίοι θα εξετάζονται και θα υφίστανται ειδική εκπαίδευση από επιτροπή, εποπτευόμενη από το ΥΠΠΟ και θα επιμορφώνονται κατ’ έτος. Συναφώς επισημαίνεται η δημιουργία αρχείου πλαστών στο ΥΠΠΟ και η κατάρτιση κώδικα δεοντολογίας που θα διέπει την οργάνωση και λειτουργία των πραγματογνωμόνων. Ευελπιστούμε ότι το νέο αυτό πλαίσιο θα συμβάλει ουσιαστικά στον περιορισμό του φαινομένου, προς όφελος της τέχνης, των δημιουργών και των συλλεκτών, ενισχύοντας παράλληλα τη διαφάνεια και την αξιοπιστία της αγοράς.
● Ποια άλλα μέτρα πιστεύετε πρέπει να ληφθούν για να καταπολεμηθεί το φαινόμενο της πλαστογραφίας και των κυκλωμάτων παράνομων;
Για την ουσιαστική αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτείται ένα συνδυαστικό πλαίσιο δράσεων, που να δίνει έμφαση όχι μόνο στην καταστολή αλλά και στην πρόληψη. Αρχικά είναι απαραίτητο να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη προς τις αίθουσες τέχνης, οι οποίες αποτελούν βασικούς και αξιόπιστους φορείς της αγοράς. Επιπλέον, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η δημιουργία και η ενίσχυση αρχείων καλλιτεχνών, τα οποία αποτελούν βασικό εργαλείο τεκμηρίωσης και ταυτοποίησης των έργων. Παράλληλα, είναι σημαντική η ουσιαστική ενημέρωση όλων των ενδιαφερομένων, ώστε να αποφεύγονται οι επισφαλείς αγορές. Μέσα από αυτές τις δράσεις, προωθείται η διαφάνεια, η εμπιστοσύνη και τελικά η φερεγγυότητα του συστήματος της αγοράς της τέχνης.
.jpg)
