Τα τρία «κλικ» του ηρωικού θανάτου

Οι τρεις αδημοσίευτες ασπρόμαυρες φωτογραφίες των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής, που πότισαν με το αίμα τους τη γη για να θεριέψει το δέντρο της λευτεριάς, είναι συγκλονιστικά ντοκουμέντα της σύγχρονης Ιστορίας μας. Η πιο ιερή στιγμή, όταν περνούν από τη ζωή στον θάνατο αγέρωχοι με το κεφάλι ψηλά, αποτυπώνεται σε μια φωτογραφία. Η στιγμή που διαρκεί όσα δευτερόλεπτα χρειάζεται η σφαίρα των εκτελεστών του αποσπάσματος των ναζί για να τους κόψει το νήμα της ζωής. Να περάσουν στην αιωνιότητα. Ηρωες.

Είναι η πρώτη από τις τρεις φωτογραφίες και αυτή που δόθηκε στη δημοσιότητα χθες κατά την παρουσίαση της φωτογραφικής συλλογής Χόιερ στο αμφιθέατρο του υπουργείου Πολιτισμού. Η δεύτερη αποτυπώνει τα κορμιά να κείτονται νεκρά και στην άκρη διακρίνεται ο Γερμανός αξιωματικός των Ες-Ες για να δώσει τη χαριστική βολή. Ενώ η κυνικότητα του φωτογράφου κορυφώνεται όταν εστιάζει στο πρόσωπο ενός νεκρού, στην τρίτη φωτογραφία.

Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, ζήτησε από φωτογράφους, δημοσιογράφους, τηλεοπτικά συνεργεία που είχαν κατακλείσει το αμφιθέατρο να κατέβουν οι κάμερες. Μέχρι να υπάρξει η επιστημονική τεκμηρίωση, η ταυτοποίηση των προσώπων από σεβασμό στους νεκρούς και στις οικογένειές τους οι δύο τελευταίες φωτογραφίες δεν θα δοθούν στη δημοσιότητα, όπως είπε.

Χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «τεράστιας, ανεκτίμητης αξίας», δήλωσε ότι η συλλογή εξαγοράστηκε με το ποσό των 100.000 ευρώ με πόρους από το ΥΠΠΟ και εξήγγειλε τη δημιουργία Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου, την ανάγκη του οποίου είχε αναδείξει η «Εφ.Συν.» με δημοσίευμα («Ζητείται εθνική πολιτική για τα φωτογραφικά αρχεία» 17/2/26).

Οπως είπε η υπουργός Πολιτισμού, θα υπάρξει σχετική διάταξη στον αρχαιολογικό νόμο 4858/21 για τη συγκρότηση του Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου, «το οποίο θα περιλαμβάνεται στο Εθνικό Αρχείο Μνημείων και θα διασυνδέεται με τις άλλες βάσεις δεδομένων της Διεύθυνσης Διαχείρισης Εθνικού Αρχείου Μνημείων… Εχουμε πολλούς λόγους για να συγκροτήσουμε ένα Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο» είπε. Κι έφερε για παράδειγμα «τις εξαιρετικά σημαντικές για τη νεότερη Ιστορία μας συλλογές φωτογραφιών από το Τατόι», τις φωτογραφίες Ελλήνων προσφύγων, φωτογραφίες από το ιστορικό αρχείο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας που μαζί με τα αρχεία των εποπτευόμενων φορέων αλλά και συλλογές ιδιωτών θα συμπεριληφθούν στο Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο, όπως ανέφερε.

Μαζί με τους συνεργάτες της παρουσίασαν αναλυτικά τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν προκειμένου η συλλογή, με τον προσωρινό τίτλο «Χόιερ», να ανακτηθεί από το υπουργείο Πολιτισμού και να περιέλθει στην κυριότητα του ελληνικού Δημοσίου. Περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες και ανάμεσά τους οι δεκατρείς με τα πρόσωπα και τις τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή από τους Γερμανούς την Πρωτομαγιά του 1944, τα 16 έγγραφα και τα 4 παλαιά χαρτονομίσματα, τα οποία είχαν εκτεθεί προς πώληση από τον Βέλγο συλλέκτη στον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών.

Οπως είπε «ιδιαίτερα σημαντικός πυρήνας είναι οι 13 φωτογραφίες που αφορούν την εκτέλεση των 200 πατριωτών στη Καισαριανή την 1η Μαΐου του 1944» και τα επόμενα βήματα είναι η προστασία, η συντήρηση, η διαφύλαξη, η επιστημονική τεκμηρίωση και η ανάδειξη της συλλογής -το ερευνητικό έργο έχει αναλάβει το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών στο πλαίσιο της προγραμματικής σύμβασης υπό την επιστημονική ευθύνη του Βαλεντίν Σνάιντερ- ενώ στη συνέχεια θα ψηφιοποιηθούν και θα παρουσιαστούν είτε μέσω κάποιου συνεδρίου ή στο πλαίσιο κάποιας έκθεσης.

Με δεδομένο ότι ήδη έχουν εκφράσει ενδιαφέρον για τα φωτογραφικά ντοκουμέντα με τους 200 εκτελεσμένους της Καισαριανής το ΚΚΕ, οι Δήμοι της Αθήνας, της Καισαριανής, του Χαϊδαρίου και άλλοι φορείς, η υπουργός είπε ότι θα δοθούν ψηφιακά αντίγραφα, αλλά σε συγκεκριμένους αποδέκτες «υπό όρους και προϋποθέσεις, όπως η ιστορική ταυτοποίηση θεμάτων, τόπων, προσώπων, χρονολογήσεων και η ένταξη της συλλογής στα ιστορικά συμφραζόμενα. Προφανώς, ιδιαίτερη θα είναι η αντιμετώπιση των φωτογραφιών της εκτέλεσης».

Στην ερώτηση γιατί η ίδια δεν αποκαλεί τους 200 εκτελεσμένους στην Καισαριανή κομμουνιστές, η κυρία Μενδώνη απάντησε. «Σημασία έχει ότι έδειξαν μεγαλείο. Με γενναιότητα, με λεβεντιά οι Ελληνες στάθηκαν απέναντι στον κατακτητή. Αυτό είναι που πρέπει να συγκρατήσουμε… Στην εισήγηση της κυρίας Φωτοπούλου στο ΚΣΝΜ ελέχθησαν αυτά που ελέχθησαν. Σημασία έχει πως αντιμετώπισαν με το θάρρος τους οι Ελληνες το ναζιστικό σύστημα».

Στη συνέντευξη Τύπου συμμετείχαν η Μαρία Μερτζάνη, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ, η Σταυρούλα Φωτοπούλου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, ο Σωκράτης Μαυρομμάτης, φωτογράφος, εξωτερικός συνεργάτης του ΥΠΠΟ, και ο Βαλεντίν Σνάιντερ, ιστορικός και ερευνητής στο ΕΙΕ. Είναι οι τέσσερις εμπειρογνώμονες που ταξίδεψαν στο Βέλγιο μαζί με την Ανέτα Τσούκα, συντηρήτρια χαρτιού και φωτογραφίας του ΥΠΠΟ, για να αποτιμήσουν την αυθεντικότητα της συλλογής και να διαπραγματευτούν με τον συλλέκτη-έμπορο Tim de Craene.

Το σύνολο της συλλογής είχε δημιουργηθεί από τον τότε υπολοχαγό της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer), ο οποίος το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας, αλλά είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει την εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Η συλλογή των φωτογραφιών του από περιοχές της κατεχόμενης Ευρώπης -Βέλγιο, Γαλλία και Ελλάδα- όπου υπηρέτησε, βρέθηκε στα χέρια του συλλέκτη Tim de Craene. Ανάμεσα σε αυτές που ανακτήθηκαν από το ΥΠΠΟ είναι φωτογραφικά καρέ από επίσκεψη Γερμανών στρατιωτών στην Ακρόπολη τις πρώτες ημέρες του ’43, Γερμανοί στο Καλλιμάρμαρο, για μπάνιο στο Μικρολίμανο και στον Σαρωνικό, ασκήσεις της γερμανικής μονάδας, φωτογραφίες στον Ολυμπο, μετακινήσεις Γερμανών στρατιωτών με τρένο μέσω Βουλγαρίας στην Ελλάδα, φωτογραφίες με κορίτσια σε πανηγύρι στην Κόρινθο το 1944, αλλά και πορτρέτα του Χόιερ με τη φωτογραφική μηχανή στον λαιμό, μέχρι και οικογενειακές στιγμές… Κάτι σαν από την ταινία «Η ζώνη ενδιαφέροντος»…

Κατά τη διάρκεια της περιγραφής των φωτογραφιών ο ιστορικός Βαλεντίν Σνάιντερ είπε ότι αν σε κάποιες φωτογραφίες βλέπουμε τον ρουχισμό των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών στο έδαφος είναι γιατί είχε δοθεί εντολή από τους Γερμανούς να αφήσουν τα χοντρά ρούχα (παλτό, πανωφόρια) για να πετύχουν πιο εύκολα οι σφαίρες τον στόχο…

Αναφερόμενη στην κατάσταση της συλλογής, η οποία είναι άνω των 80 ετών, η Μαρία Μερτζάνη τη χαρακτήρισε «πολύ καλή» και τόνισε ότι το επόμενο διάστημα προέχει «η συντήρηση, η ψηφιοποίηση και η διαχείριση για την προστασία της συλλογής στο μέλλον».

Τέλος, η Σταυρούλα Φωτοπούλου, που είχε υποστηρίξει την κήρυξη της συλλογής ως μνημείο στην εξαιρετική της εισήγηση στο ΚΣΝΜ, όπως είπε χθες: «Ημασταν σίγουροι από την αρχή για την αξία, τη σημασία και την αυθεντικότητα του συνόλου των φωτογραφιών και έτσι μπορέσαμε, με την πολύ αποφασιστική στάση της πολιτικής ηγεσίας, να φέρουμε σε πέρας, μέσα σε 13 μέρες, μια πολύ δύσκολη ιστορία. Ημασταν πολύ σίγουροι γιατί είμαστε και ιστορικοί και ξέρουμε πολύ καλά τι είναι αυτά τα σύνολα φωτογραφιών, φαντάρων του Τρίτου Ράιχ, της Βέρμαχτ, των SS της ναζιστικής Γερμανίας, τα οποία κυκλοφορούν πια ευρέως. Ξέρουμε τι έχει συμβεί εδώ». Οπως είπε, υπολογίζεται ότι πάνω από 40 εκατομμύρια φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί από στρατιώτες της Βέρμαχτ και πάνω από 2 εκατομμύρια φωτογραφίες από τις μονάδες προπαγάνδας που είχε ιδρύσει ο Γκέμπελς.