Στις μέρες μας πληθαίνουν οι δημοσιεύσεις βάσει των οποίων οι κοινωνίες μας βρίσκονται υπό την άμεση απειλή του φασισμού και, για τις πιο τελεσίδικες εκτιμήσεις, ότι ο φασισμός είναι ήδη εδώ, ότι ζούμε ήδη υπό φασιστικά καθεστώτα. Μια πιο εκλεπτυσμένη άποψη επιλέγει όρους όπως «νεοφασισμός», «μεταφασισμός», ακόμα και «ύστερος φασισμός» (ως συνακόλουθο του «ύστερου καπιταλισμού»). Συχνά, προς επικύρωση αυτών των ισχυρισμών, σχολιαστές προστρέχουν σε έργα ιστορικών που έχουν μελετήσει τα φασιστικά/ναζιστικά καθεστώτα, αλλά, αν δεν κάνω λάθος, οι ιστορικοί αυτοί καθαυτοί δεν έχουν προς το παρόν παρέμβει στον πολιτικό δημόσιο διάλογο επ’ αυτού – αν όντως δηλαδή αυτή η αναφορά στα ιστορικά φαινόμενα του φασισμού/ναζισμού είναι έγκυρη για τον ακριβή ορισμό των σημερινών γεγονότων και καθεστώτων. Σπεύδω να δηλώσω ότι απέναντι στα αποτρόπαια γεγονότα και την άγρια κρατική καταστολή που βιώνουμε, η εκδήλωση τέτοιων έντονων ανησυχιών και ισχυρισμών είναι κατανοητή και δικαιολογημένη.
Στο προηγούμενο άρθρο μου στην «Εφ.Συν.» (19.1.26, «Ιστορικές τομές και η αμηχανία του πολιτικού λόγου») προσπάθησα να εκθέσω τις πιο έκδηλες ομοιότητες μεταξύ, από τη μια, των ιστορικών συγκυριών του Μεσοπολέμου (1917-1940) που ανέδειξαν τα φασιστικά/ναζιστικά κινήματα και την εγκαθίδρυση ομώνυμων καθεστώτων, και από την άλλη, των συγκλονιστικών γεγονότων της συγκυρίας που εγκαινιάζουν αυτές οι απαρχές του 21ου αιώνα. Τόνισα ότι αυτά τα παρεμφερή στοιχεία όχι μόνο δεν στερούνται ενδιαφέροντος, αλλά και ότι οφείλουμε να τα αντιμετωπίσουμε εγκαίρως διότι συνιστούν σηματοδότες έκδηλων και άμεσων απειλών στο σήμερα. Αλλά τόνισα επιπροσθέτως ότι οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι στις ιστορικές αναδρομές στο ποσοστό που συχνά οδηγούν στην υποτίμηση των ανομοιοτήτων προς όφελος των ομοιοτήτων, υποτίμηση που μπορεί να μας ωθήσει σε λανθασμένες εκτιμήσεις όσον αφορά το τι ακριβώς διακυβεύεται στον παρόντα χρόνο.
Επιβάλλεται κατά συνέπεια και η ανάδειξη των ανομοιοτήτων, ορισμένων μόνον, γιατί είναι πολλαπλές, κι αυτό αναγκαστικά σε αδρές γραμμές: Στον Μεσοπόλεμο, οι άρχουσες τάξεις των κεντρικών ανεπτυγμένων καπιταλιστικών κοινωνιών βρίσκονταν υπό την άμεση απειλή ενός μαζικού και ισχυρά οργανωμένου εργατικού κινήματος, στη ριζοσπαστικοποίηση του οποίου συνέβαλλαν και οι ιστορικοί ορίζοντες χειραφέτησης που εγκαινίαζε η Ρωσική Επανάσταση του Οκτώβρη 1917. Μαζικά και συμπαγή συνδικάτα, μαζικά και μαχητικά σοσιαλδημοκρατικά και κομμουνιστικά κόμματα απειλούσαν εκ θεμελίων το καπιταλιστικό σύστημα. Στο πλαίσιο των τότε εθνικών και διεθνών οικονομικών και πολιτικών κρίσεων (1923, 1929), διεξάγονται σε ευρεία κλίμακα, και όχι μόνο στην Ευρώπη, μαζικές και συνεχόμενες απεργίες, ταξικές συγκρούσεις, αιματηρές συρράξεις και επαναστάσεις, 1919-1923, 1928-1933, 1936-1939. Απειλούμενο και αδίστακτο, το κεφάλαιο αναθέτει στον φασισμό και τον ναζισμό (ως κινήματα, ως κόμματα και ως καθεστώτα) την ιστορική αποστολή τέλειας συντριβής του εργατικού κινήματος και των οργανώσεών του. Μαζικές διώξεις, συλλήψεις, εκτελέσεις πολιτικών αντιπάλων και ίδρυση μαζικών στρατοπέδων συγκέντρωσης αντιφρονούντων, σοσιαλιστών, κομμουνιστών, ακόμα και φιλελεύθερων. Επιπροσθέτως, τόσο το φασιστικό όσο και το ναζιστικό καθεστώς πριμοδότησαν, υπό τον έλεγχο του κεφαλαίου, έναν αυστηρό κρατικό παρεμβατισμό σε όλους τους τομείς και ως κράτη ήταν κατά βούληση «σωματειακά», υιοθέτησαν τον κορπορατιβισμό ως θεσμικό πλαίσιο συγκρότησης και ενοποίησης της κοινωνίας.
Περιττό να τονίσουμε ότι ουδέν από αυτά τα φαινόμενα και γεγονότα υφίσταται στη σημερινή συγκυρία. Οι άρχουσες τάξεις και ο καπιταλισμός δεν βρίσκονται στις μέρες μας υπό την απειλή μαζικών και ισχυρών σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών κομμάτων, μαζικών συνδικαλιστικών απεργιακών κινημάτων, μετωπικών ταξικών συγκρούσεων, κι ακόμα λιγότερο υπό την απειλή ενός επαναστατικού κινήματος. Επιπροσθέτως, απουσιάζουν στη σημερινή συγκυρία τα δύο άλλα διακριτικά χαρακτηριστικά του φασισμού/ναζισμού, ο κρατικός παρεμβατισμός και ο κορπορατιβισμός – παρατηρούμε το αντίθετο, αποδέσμευση του κράτους, από τη μια, κοινωνικός κατακερματισμός και κοινωνική ρευστότητα από την άλλη.
Οι ιστορικές αναδρομές μπορεί να μας είναι χρήσιμες όταν ακριβώς βρισκόμαστε αντιμέτωποι με γεγονότα που μας τρομάζουν και που διαπιστώνουμε την «αμηχανία» μας, τους δισταγμούς και τις δυσκολίες μας ακόμα και να τα «ονοματίσουμε». Μπορούν να μας βοηθήσουν να θέτουμε κάποια ερωτήματα και κάποιες γόνιμες υποθέσεις εργασίας. Τι (μας) συμβαίνει; Λέμε συχνά: «Ναι, κάτι τέτοιο, το τρομακτικό, το έχουμε ξαναδεί, αλλά όχι, (προσθέτουμε), αυτό το σημερινό δεν είναι ακριβώς έτσι, δεν είναι ακριβώς το ίδιο, τι είναι λοιπόν, τι ακριβώς (μας) συμβαίνει;». Πού εδράζεται αυτή η σημερινή τερατώδης αντικομμουνιστική υστερία των οικονομικών και πολιτικών ελίτ εν απουσία μιας άμεσης κομμμουνιστικής απειλής;
Ποιο θηρίο μας απειλεί τελικά; Υπάρχουν δύο σημαντικά πολιτικο-Βιβλικά «Θηρία», ο Λεβιάθαν (του Αγγλου φιλοσόφου Τομας Χομπς, 1651) και ο Βεεμώθ (του Γερμανού φιλοσόφου του Δικαίου Φραντς Νόιμαν, 1944). Ο Λεβιάθαν έχει προσληφθεί (λαθεμένα ή μη) ως η αποτύπωση του ναζισμού, ο Βεεμώθ συνιστά μια εξειδικευμένη ανάλυση της λειτουργίας του ναζιστικού καθεστώτος (1933-1944). Οι δύο αυτές προσεγγίσεις του ναζισμού είναι εκ διαμέτρου αντίθετες. Συνιστώ να ξαναδιαβαστούν ή να διαβαστούν υπό το πρίσμα του συγκεκριμένου ερωτήματος: Τι (μας) συμβαίνει σήμερα;
*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες
