«Το θέμα μου, λοιπόν, είναι ότι εάν αυτή η αλλαγή είναι μόνιμη, τότε και η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει μόνιμα»
Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, 2026
Οταν μια πολιτική βασίζεται στην επικοινωνιακή δύναμη και όχι στη στρατηγική συνέπεια, πάσχει. Η πραγμάτευση, εδώ, αφορά τη διεθνή πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις. Ο πρόεδρος Τραμπ με την παρουσία του στο Νταβός συνέχισε την κατεδάφιση της μεταπολεμικής παγκόσμιας τάξης που είχε πυλώνα την Ευρω-ατλαντική Συμμαχία ως σταθερά του διεθνούς συστήματος. Συνέχισε τις επιθέσεις του στους διεθνείς οργανισμούς, τα ψέματα, τις δημόσιες προσβολές σε ηγέτες-εταίρους του και στην Ευρώπη. Με απειλές επανέλαβε τις αξιώσεις του στην «ιδιοκτησία της Γριλανδίας». Τούτων δοθέντων, σε κατάσταση υψηλής αβεβαιότητας, δεν είναι εύκολη οποιαδήποτε πρόβλεψη για το τι μπορεί να συμβεί μέσα στο 2026.
Σε αυτήν την πραγματικότητα, ενδεχομένως, θα ήταν χρήσιμη η «Θεωρία του Φλιτζανιού του Τσαγιού» (Tea Cup Theory). Είναι ένα πλαίσιο-μεταφορά που χρησιμοποιείται για να δείξει ότι το φλιτζάνι -δηλαδή, το σύστημα, ο οργανισμός, το καλούπι κ.λπ.- δεν επηρεάζεται από τις ροές, τους στροβιλισμούς, τις διακυμάνσεις, τα μεγάλα κύματα ή τις δυναμικές αλλαγές που προκαλεί το τσάι όταν πέφτει. Υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα πάθει κάτι το φλιτζάνι. Εάν σπάσει το φλιτζάνι, τότε μιλάμε για ρήξη· μιλάμε για κατάρρευση του συστήματος και την αντικατάστασή του με κάτι άλλο. Πολλά κλασικά έργα, όπως «Η ιστορία της παρακμής και πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» του Εδουάρδου Γίββωνος, «Η παρακμή της Δύσης» του Οσβαλντ Σπένγκλερ, «Η άνοδος και η πτώση των Μεγάλων Δυνάμεων» του Πολ Κένεντι, το «Κατάρρευση: Πώς οι κοινωνίες επιλέγουν να αποτύχουν ή να επιβιώσουν» του Ντάιαμοντ Τζάρεντ κ.ά., αποτελούν μια βάση γόνιμης σκέψης πάνω στους μεγάλους κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Ομως όλα δείχνουν ότι οι μετασχηματισμοί μπορεί να δείχνουν μια σταθερότητα πορείας, αλλά συχνά παρουσιάζουν ορμητικές τάσεις που αποσταθεροποιούν τους κανόνες και μας κάνουν «σεισμόπληκτους».
Η Ευρώπη προσαρμόζεται βίαια και αναγκαστικά στην ολοένα και πιο πολυπολική παγκόσμια τάξη που έχει χαρακτηριστικά… αταξίας, υπό την πίεση της απειλής στρατιωτικής ισχύος των ΗΠΑ, της αλλαγής του πλαισίου του ΝΑΤΟ, του πολέμου χαρακωμάτων στην Ουκρανία, των γεγονότων στη Βενεζουέλα, των εξελίξεων στη Γάζα, των διαδηλώσεων στο Ιράν, αλλά και της έλευσης της Κίνας και των BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα, Νότια Αφρική) στον αντίποδα του δυτικού ημισφαιρίου. Οι ρωγμές στις σχέσεις Ευρώπης και ΗΠΑ είναι εμφανείς. Αλλά οι αντιδράσεις είναι τόσο γενικές και επαμφοτερίζουσες που, πρώτον, δύσκολα σφάλλουν και, δεύτερον, δεν δείχνουν κατεύθυνση. Στο φετινό Νταβός λέχθηκαν πολλά. Πολλοί επικριτές του Τραμπ -Αμερικανοί και Ευρωπαίοι- υποστήριξαν ότι η ομιλία του ήταν ένα «ΤACO» (Trump Always Chickens Out). (Το «ΤΑCO» είναι ένα επίκαιρο δημοσιογραφικό και πολιτικό ακρωνύμιο που, μεταφράζοντάς το, μας λέει ότι «Ο Τραμπ μαζεύεται την τελευταία στιγμή».) Βέβαια, η ομιλία τελείωσε δίχως να τελειώσουν οι συνέπειες της πολιτικής του.
Εντούτοις, η ομιλία που ξεχώρισε, ήταν αυτή του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ. Ο Κάρνεϊ μίλησε ξεκάθαρα για ρήξη στην παγκόσμια τάξη· μίλησε για το τέλος της ευχάριστης μυθοπλασίας και την αρχή της σκληρής πραγματικότητας, όπου η γεωπολιτική, ως η κατεξοχήν δύναμη, δεν θα υπόκειται σε κανέναν περιορισμό. Ο Καναδός πρωθυπουργός θύμισε στο Νταβός τις θλιβερές συνέπειες της «ζωής μέσα στο ψέμα». (Την κατάσταση που είχε περιγράψει, το 1978, ο Τσέχος συγγραφέας Βάτσλαβ Χάβελ -ο μετέπειτα τελευταίος πρόεδρος της Τσεχοσλοβακίας και πρώτος πρόεδρος της Τσεχίας- στο δοκίμιό του με τίτλο «Η Δύναμη των Αδύναμων».)
Ο Κάρνεϊ υποστήριξε ότι «δεν μπορείς να ζεις μέσα στο ψέμα του αμοιβαίου οφέλους μέσω της ολοκλήρωσης, όταν η ολοκλήρωση γίνεται πηγή της υποταγής σου». Το σχήμα όμως της «ζωής μέσα στην αλήθεια» έχει προϋποθέσεις, συμφέροντα και υπολογισμούς.
«Ξέρουμε -είπε- ότι η παλιά τάξη δεν επιστρέφει. Δεν πρέπει να τη θρηνούμε. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική, αλλά πιστεύουμε ότι από το ρήγμα μπορούμε να χτίσουμε κάτι μεγαλύτερο, καλύτερο, ισχυρότερο, πιο δίκαιο. Αυτό είναι το καθήκον των μεσαίων δυνάμεων, των χωρών που έχουν να χάσουν περισσότερα από έναν κόσμο φρουρίων και να κερδίσουν περισσότερα από μια γνήσια συνεργασία».
Και, μάλλον, εδώ βρισκόμαστε. Είναι αυτή η Ευρώπη που θέλουμε; Διαβάστε ξανά τους χρησμούς της Φον ντερ Λάιεν. Μήπως θα αρχίσει να φαίνεται αυτονόητο ότι, πράγματι, υπερασπιζόμενοι την Ευρώπη απέναντι στην επιθετικότητα και τις αρπακτικές διαθέσεις του Τραμπ, συναινούμε στην οικοδόμηση μιας Ευρώπης που, στο τέλος, δεν θα τη θέλει κανείς; Πρόκειται για σοβαρή αντιστάθμιση, αλλά έχουμε να διαλέξουμε. Φρούρια, εξοπλισμοί, καχυποψίες, ή κανόνες δικαίου, πανανθρώπινες αξίες, πραγματική αλληλεγγύη και ειλικρινής συνεργασία; Οπλα είναι και τα τελευταία.
