Περισσότερα κρύβει παρά αποκαλύπτει η ανακοίνωση του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου για τη χθεσινή κλειστή συνάντηση εργασίας ενός πυρήνα ευρωπαϊκών χωρών, στον οποίο συμμετέχει η Ελλάδα, με στόχο να προωθήσουν το αμφιλεγόμενο σχέδιο για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής προσφύγων και μεταναστών σε χώρες εκτός της Ε.Ε., πιθανότατα στην Αφρική, αν και η ανακοίνωση αποφεύγει κάθε γεωγραφική αναφορά.
Ωστόσο, πριν από λίγες μέρες, σε συνέντευξή του στην τηλεόραση του ΣΚΑΪ, ο υπουργός Θάνος Πλεύρης έδωσε την είδηση της συνάντησης, αναφέροντας ρητά ότι αντικείμενό της θα ήταν η δημιουργία κέντρου επιστροφής «στην υποσαχάρια Αφρική»: «Την Πέμπτη που έχουμε συμβούλιο υπουργών με κάποιες χώρες, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, περιορισμένες χώρες, με πρωτοβουλία της Γερμανίας και της Ολλανδίας, έχουμε μια κλειστή σύσκεψη προκειμένου να συζητηθεί πια από εμάς, από τις χώρες που επιθυμούμε, η δημιουργία κέντρου επιστροφών στην Αφρική (…), διότι είναι κοινή πεποίθηση όλων μας, τουλάχιστον πολλών χωρών της Ε.Ε. -Γερμανία, Ολλανδία, Δανία, Αυστρία, Ελλάδα και κάποιες άλλες- ότι η λύση στο μεταναστευτικό είναι να ξέρει ότι κάποιος που ήρθε παράνομα, εάν δεν μπορούμε να τον επιστρέψουμε στη χώρα του, δεν θα μείνει στην Ευρώπη αλλά θα πάει σε έναν χώρο επιστροφής στην Αφρική, οπότε, καταλαβαίνετε, αυτό από μόνο του θα ’ναι πολύ αποτρεπτικό. Δεν θα ξεκινήσει ένας από το Μπανγκλαντές ή το Πακιστάν να έρθει παράνομα στην Ευρώπη και να βρεθεί σε ένα κέντρο το οποίο θα βρίσκεται στην υποσαχάρια Αφρική», είχε πει ο κ. Πλεύρης.
«Αποτροπή»
Πολύ πιο μετρημένες και ασαφείς ήταν οι χθεσινές πληροφορίες από τη σύσκεψη, χωρίς κανέναν γεωγραφικό προσδιορισμό αλλά και καμία αναφορά σε «αποτροπή». Σύμφωνα με όσα έγιναν γνωστά χτες, η συνάντηση έγινε στο περιθώριο της άτυπης συνόδου κορυφής υπουργών Εσωτερικών και Δικαιοσύνης στη Λευκωσία, με πρωτοβουλία της Γερμανίας και συμμετοχή υπουργών και ανώτατων εκπροσώπων της Γερμανίας, της Αυστρίας, της Ολλανδίας, της Δανίας και της Ελλάδας, παρουσία του Ευρωπαίου επιτρόπου Μετανάστευσης Μάγκνους Μπρούνερ.
«Συμφωνήθηκε η άμεση έναρξη διαβουλεύσεων μεταξύ των συμμετεχόντων κρατών για τη διερεύνηση της δυνατότητας δημιουργίας κέντρων επιστροφής σε τρίτη χώρα εκτός της ευρωπαϊκής ηπείρου», αναφέρει η ανακοίνωση. Επισημαίνει ότι η πρωτοβουλία «εντάσσεται στις προπαρασκευαστικές ενέργειες που λαμβάνουν χώρα ενόψει της πλήρους εφαρμογής του νέου Συμφώνου για τη Μετανάστευση και του υπό διαμόρφωση νέου Κανονισμού Επιστροφών». Και υπογραμμίζει την «ανάγκη συντονισμένων δράσεων, επαρκούς χρηματοδότησης και στενής συνεργασίας με τρίτες χώρες και διεθνείς οργανισμούς».
Η λειτουργία «κέντρων επιστροφής» («return hubs») εκτός Ε.Ε. είναι η τελευταία ιδέα σε επίπεδο ευρωπαϊκών κρατών και Ε.Ε. για να επιτευχθούν μαζικές απελάσεις ανθρώπων των οποίων απορρίπτεται το αίτημα ασύλου, αλλά αποδεικνύεται αδύνατη η απέλασή τους στις χώρες προέλευσης, είτε διότι τίθενται σε κίνδυνο τα δικαιώματά τους είτε διότι αρνείται να συνεργαστεί και να τους δεχτεί η χώρα προέλευσης. Το σχέδιο είναι να απελαύνονται σε κέντρα επιστροφής που θα έχουν δημιουργηθεί σε πρόθυμες τρίτες χώρες.
Το βρετανικό φιάσκο
Πρόκειται όμως για σχέδιο αμφιλεγόμενο και ασαφές. Η σχετική απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Δεκέμβριο άφησε αδιευκρίνιστα πολλά επιχειρησιακά, οικονομικά και νομικά ζητήματα, με τα τελευταία να μην είναι καθόλου αμελητέα, δεδομένου ότι αντίστοιχα μεγαλόπνοα και κοστοβόρα σχέδια ευρωπαϊκών κρατών έχουν σκοντάψει σε εθνικά και ευρωπαϊκά δικαστήρια και έχουν αποτύχει παταγωδώς.
Είναι χαρακτηριστικό το φιάσκο της Μεγάλης Bρετανίας που προσπαθούσε για χρόνια να δημιουργήσει κέντρο ασύλου στη Ρουάντα, έργο που απέτυχε αφού κόστισε περίπου 800 εκατομμύρια ευρώ. Σύμφωνα με δηλώσεις της σημερινής βρετανικής κυβέρνησης των Εργατικών, ήταν η «μεγαλύτερη σπατάλη δημόσιου χρήματος που έχει δει ποτέ». Η Ιταλία έχει δημιουργήσει κέντρα απέλασης στην Αλβανία με υψηλό κόστος, τα οποία όμως υπολειτουργούν ύστερα από πολλές δικαστικές αποφάσεις που έχουν βάλει φρένο στην προσπάθεια της ιταλικής κυβέρνησης να απελάσει μαζικά ανθρώπους στην Αλβανία.
Αντιδράσεις
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων προειδοποιούν για τους σημαντικούς κινδύνους παραβίασης δικαιωμάτων και κατάχρησης που ενέχει η δημιουργία κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες. Περισσότερες από 200 οργανώσεις σε όλη την Ευρώπη επέκριναν με κοινή ανακοίνωση τον Σεπτέμβριο τα σχέδια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επισημαίνοντας ότι μπορεί να οδηγήσουν σε κράτηση ανθρώπων μακριά από τη δημόσια εποπτεία, ενώ ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. ζητά αυστηρούς και ανεξάρτητους μηχανισμούς εποπτείας.
Παρά το φιάσκο των παλαιότερων προσπαθειών και παρά τις προειδοποιήσεις για παραβιάσεις δικαιωμάτων, η Γερμανία ανέλαβε πρωτοβουλία για τη δημιουργία τέτοιων κέντρων με τη συνεργασία πρόθυμων χωρών, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα. Την αποκάλυψη έκανε και πάλι ο Ελληνας υπουργός Θάνος Πλεύρης στα μέσα Νοεμβρίου στην ΕΡΤ, φανερώνοντας πως η γερμανική πρωτοβουλία αφορά τη δημιουργία κέντρου επιστροφής στην Ουγκάντα. Είχε μάλιστα παραδεχτεί εμμέσως ότι πρότυπο ήταν το κέντρο της Ιταλίας στην Αλβανία, εκφράζοντας την πεποίθησή του ότι η Ιταλία θα ξεπεράσει -άγνωστο πώς- τα νομικά εμπόδια.
«Αυτό που προσπαθεί η Ιταλία να κάνει εμείς θέλουμε να το κάνουμε στην αφρικανική ήπειρο, και έχει λόγο αυτό γιατί η Αλβανία, παρ’ όλα τα προβλήματα που θέτει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο -εγώ πιστεύω ότι η Ιταλία θα τα ξεπεράσει και θα το προχωρήσει-, έχει τον κίνδυνο ότι δεν είναι απολύτως αποτρεπτικό. Το να τον πάρεις κάποιον και να τον πας στην Αλβανία, ξέρει ότι μπορεί να ξαναγυρίσει εντός Ευρώπης. Αν αυτά τα κέντρα, αντιθέτως, είναι εκτός της ευρωπαϊκής ηπείρου, είναι απολύτως αποτρεπτικά, γιατί φανταστείτε έναν Αιγύπτιο να ξεκινάει να έρθει στην Ευρώπη και να τον παίρνεις να τον πηγαίνεις στην Ουγκάντα», σημείωσε τότε ο κ. Πλεύρης.
Ολα τα ευρωπαϊκά μάτια στραμμένα στην α-φιλόξενη Ουγκάντα
Η Ουγκάντα είναι σήμερα η αφρικανική χώρα που έχει υποδεχτεί τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων: σχεδόν δύο εκατομμύρια, κυρίως από το Νότιο Σουδάν και το Κονγκό. Η διακυβέρνηση του προέδρου Γιογουέρι Μουσεβένι, ο οποίος εκλέγεται από το 1986, χαρακτηρίζεται αυταρχική, με διώξεις πολιτικών αντιπάλων, δημοσιογράφων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Τον Ιούνιο ψήφισε νόμο που επιτρέπει τη δίκη πολιτών σε στρατοδικεία, ενώ τον Μάιο, σε προεκλογική περίοδο, οι δυνάμεις ασφαλείας επιτέθηκαν σε περισσότερους από 12 δημοσιογράφους.
Οπως έγινε γνωστό σε δημοσίευμα της αυστριακής εφημερίδας Der Standard στις αρχές Δεκεμβρίου, ο πραγματικός σκοπός της επίσκεψης της Αυστριακής υπουργού Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Μπεάτε Μάινλ-Ράιζινγκερ, στην Καμπάλα, πρωτεύουσα της Ουγκάντας, στα μέσα Οκτωβρίου 2025, ήταν οι διαπραγματεύσεις για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής. Η εφημερίδα αποκάλυψε εσωτερικό κυβερνητικό έγγραφο που περιγράφει το σχέδιο για τη στέγαση ατόμων εναντίον των οποίων έχει βγει απόφαση απέλασης σε «χώρα εταίρο», μέχρι να γίνει δυνατή η απέλασή τους στη χώρα καταγωγής τους. Το έγγραφο αναφέρει τους Σομαλούς ως κύρια ομάδα-στόχο των απελάσεων.
Ως αρμόδιες υπηρεσίες αναφέρονται το υπουργείο Εσωτερικών και το υπουργείο Εξωτερικών της Αυστρίας, όπως και η Καγκελαρία, ενώ προβλέπεται η συμμετοχή διεθνών οργανισμών, αδιευκρίνιστο ποιων. Ως πιθανός εταίρος της Αυστρίας αναφέρεται η Ρουάντα, ωστόσο η εφημερίδα επικαλείται αξιόπιστες πηγές σύμφωνα με τις οποίες η Ουγκάντα είχε ήδη αντικαταστήσει τη Ρουάντα στην προτίμηση των εμπνευστών του σχεδίου. Η κυβέρνηση της Αυστρίας αρνήθηκε να δώσει διευκρινίσεις στους δημοσιογράφους της Der Standard, επιβεβαίωσε όμως ότι η Αυστρία βρίσκεται πράγματι σε συνομιλίες με τρίτες χώρες σε στενό συντονισμό με άλλα κράτη της Ε.Ε., μεταξύ των οποίων η Ολλανδία, η Γερμανία και η Δανία.
Στα τέλη Οκτωβρίου, η Ολλανδία είχε ανακοινώσει σχέδιο για δημιουργία «κέντρου διακομιδής» σε συνεργασία με την Ουγκάντα. Η εφημερίδα Financial Times παραλλήλισε το σχέδιο με τις αμφιλεγόμενες συμφωνίες της αμερικανικής κυβέρνησης Τραμπ για μαζικές απελάσεις σε χώρες της Λατινικής Αμερικής. Το έγγραφο της αυστριακής κυβέρνησης δεν διευκρίνιζε το κόστος του σχεδίου. Ξεκαθάριζε όμως ότι η Ουγκάντα θα είναι μόνο η αρχή και πως τα κέντρα σχεδιάζονται σαν «πιλοτικό έργο» που θα αποτελέσει πρότυπο για άλλες «καινοτόμες και αμοιβαία επωφελείς ιδέες».
Για «προώθηση και […] επιχειρησιακή εξειδίκευση καινοτόμων λύσεων στον τομέα της επιστροφής παράνομων μεταναστών» έκανε άλλωστε λόγο η χθεσινή ανακοίνωση του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου για τη συνάντηση στη Λευκωσία. Η παράλειψη ωστόσο κάθε αναφοράς στην Ουγκάντα ή γενικότερα στην Αφρική ίσως δείχνει ότι μάλλον μένουν πολλά να γίνουν μέχρι να αποκτήσουν σάρκα και οστά αυτά τα αμφιλεγόμενα αντιπροσφυγικά σχέδια, αν αποκτήσουν ποτέ.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Muzayen Al-Youssef, Laurin Lorenz, Irene Brickner (Der Standard – Aυστρία), Giovanni Esperti (Il Sole 24 Ore – Ιταλία)
