Χρόνος της πολιτικής
«Είναι άτιμο όταν η πόλη σπαράζεται να μην πάρεις μέρος, να μη σηκώσεις τα όπλα» λέει νόμος του Σόλωνα. Η πολιτική είναι αντιπαράθεση, πάλη. Αλλά όταν οι Αθηναίοι δημοκράτες νίκησαν τους Τριάκοντα Τυράννους το 403 π.Χ., ο εκπρόσωπός τους Κλεόκριτος ζήτησε από τους Αθηναίους «να ξεχάσουμε τα κακά του παρελθόντος». Διάταγμα του δήμου απαγόρευσε την αναφορά στα τραυματικά γεγονότα και την προσφυγή στα δικαστήρια. Οι πολίτες πήραν τον όρκο «μη μνησικακείν», δηλαδή να μη χρησιμοποιούν τη μνήμη ως εργαλείο για το κακό.
Η μυθολογία επίσης τονίζει τη σημασία της λήθης. Ο Πλούταρχος γράφει ότι όταν ο Ποσειδώνας έχασε τη μονομαχία με την Αθηνά για την προστασία της Αθήνας, δεν πήρε εκδίκηση. Οι ευγνώμονες Αθηναίοι διέγραψαν από το ημερολόγιο την ημέρα του αγώνα, τη δεύτερη ημέρα του μήνα Βοηδρομιώνα, γιατί έφερνε θλιβερές αναμνήσεις στον Ποσειδώνα, και έχτισαν στην Ακρόπολη θυσιαστήριο στη λήθη. Η διαγραμμένη ημέρα ξεκίνησε τον θεσμό της «αποφράδας ημέρας» (στα λατινικά dies fasti και nefasti), μέρας απαγορευμένης, πένθιμης, στη διάρκεια της οποίας δεν γίνονταν θρησκευτικές και νομικές πράξεις. Η χαμένη μέρα, η δεύτερη του Βοηδρομίωνα, είναι η μέρα της πόλης, της αμνηστίας, ο χρόνος της πολιτικής. Πολιτική, η προσωρινή ειρήνευση του αναπόδραστου ανταγωνισμού και της κυριαρχίας των λίγων που συντηρεί την πόλη μέχρι την ανατροπή.
Μεσσιανικός χρόνος
Ο μεσσιανισμός έχει δύο τάσεις: την επιστροφή σε μια αρχική κατάσταση χάριτος και μία ουτοπική, που προσδοκάει το μέλλον και την ανανέωση. Ο μεσσιανισμός είναι μια ζωή σε αναβολή. Ο μεσσιανιστής είναι σε μόνιμη αναμονή ενός μέλλοντος που δεν έχει έρθει ακόμα αλλά βρίσκει σημάδια του παντού. Ο διπλασιασμός του χρόνου συμβολίζεται από τον διπλό Μεσσία: ο Μεσσίας του Οίκου του Ιωσήφ πολεμά τις δυνάμεις του κακού και πεθαίνει, ενώ ο Μεσσίας του Οίκου του Δαβίδ που νικά το κακό. εγκαινιάζει τον μεσσιανικό κόσμο του μέλλοντος. Η έλευση του Μεσσία είναι έκφραση του αρχέγονου Συμβάντος: αποσυνδέει την ιστορική συνέχεια και εγκαινιάζει νέες εποχές. Η διπλή πτυχή της λύτρωσης και της θέσπισης νέου νόμου χαρακτηρίζουν την επαναστατική αλλαγή.
Χρόνος της ύπαρξης
Σκεφτόμαστε τον χρόνο από τη σκοπιά του «τώρα». Το παρελθόν και το μέλλον είναι ελαττωματικά τώρα, μη τώρα. Το παρελθόν δεν είναι πια τώρα και το μέλλον δεν είναι ακόμη τώρα. Ο χρόνος εμφανίζεται ως μια διαδοχή από τώρα, καθένα από τα οποία εξαφανίζεται στο παρελθόν. Το τώρα δεν μπορεί να είναι ύπαρξη με την έννοια της παρουσίας. Η παρουσία έχει επιμονή και διάρκεια, το παρόν δεν μπορεί να είναι το φευγαλέο «τώρα». Γιατί και η απουσία φτάνει διαρκώς. Αυτό που δεν είναι πλέον παρόν ως παρουσία είναι παρόν στην απουσία του. Η απουσία, αυτό που υπήρξε ή αυτό που θα έρθει, είναι ένας τρόπος παρουσίας. Αυτή η παρουσία στο παρόν, στο παρελθόν και στο μέλλον, σημαίνει ότι αυτό που δεν είναι ακόμα παρόν (το μέλλον), δίνει και φέρνει αυτό που δεν είναι πλέον παρόν (το παρελθόν), και αυτό που υπήρξε προσφέρει και δίνει το μέλλον. Η άρνηση και η απόκρυψη είναι οι δύο τρόποι με τους οποίους το παρόν γίνεται παρόν.
Ο χρόνος ως απόσταση μεταξύ δύο σημείων του «τώρα», εκεί και εδώ, μιμείται τον χώρο. Ο πραγματικός χρόνος βρίσκεται στο άγγιγμα και στο άνοιγμα του μέλλοντος, του παρελθόντος και του παρόντος. Οι τρεις διαστάσεις παρουσιάζονται μέσα από την αλληλεπίδρασή τους. Η τέταρτη διάσταση, η αλληλεπίδραση, είναι η πρωταρχική. Η εγγύτητα, το άνοιγμα κάθε διάστασης προς τις άλλες, φέρνει το μέλλον, το παρελθόν και το παρόν στην παρουσίασή τους. Ο χρόνος δεν είναι. Ο χρόνος υπάρχει, δίνει χρόνο. Η άρνηση και η παρακράτηση της εγγύτητας, το άνοιγμα που ταυτόχρονα αποκαλύπτει και κρύβει είναι το δώρο που δίνει τον χρόνο.
Χρόνος του συμβάντος
Για τον Βάλτερ Βενιαμίν τα μεγάλα ιστορικά αφηγήματα αποτελούν άδεια κελύφη που τα γεμίζουν οι ιστορικοί με γεγονότα σαν χάντρες ενός κομπολογιού. Η Ιστορία όμως δεν είναι μια χρονογραμμή, αλλά μια πορώδης επιφάνεια με τρύπες που ανοίγουν παράθυρα σε ξεχασμένες αλήθειες του παρελθόντος. Οι αναμνήσεις δεν ζουν σαν μια άκαμπτη σειρά, αλλά σαν μια ταυτοχρονία από δυνατότητες που μας επιτρέπει να επιλέξουμε πώς θα δημιουργήσουμε το παρόν. Το παρελθόν είναι ένας τρόπος του παρόντος, η δυναμική ή το εν δυνάμει του παρόντος στην εγγύτητά του με το μέλλον. Η αναπόφευκτη εγγύτητα του παρελθόντος, του μέλλοντος και του παρόντος είναι ένας «λεκές» του παρελθόντος και του μέλλοντος στο «τώρα».
Δεν είναι λοιπόν το παρελθόν που φωτίζει το παρόν ούτε το παρόν το παρελθόν: η ιστορική αλήθεια είναι σαν μια εικόνα, μια φωτογραφία στην οποία το Τότε και το Τώρα συνευρίσκονται και σαν το φλας μιας κάμερας δημιουργούν αστερισμό. Η ιστορία είναι αυτό που περνάει, στα πρόθυρα της εξαφάνισης, χωρίς όμως να χάνεται πλήρως. Η σχέση του Τότε με το Τώρα είναι εικονική όχι χρονική. Το ιστορικό συμβάν ακολουθεί τη δομή της εικόνας. Μια φωτογραφία εμφανίζεται στο «τώρα» όταν κάποιος την αναγνωρίσει. Ανήκει επομένως ριζικά στο παρόν επειδή μόνο τώρα μπορεί να γίνει κατανοητή. Αλλά είναι επίσης ριζικά ιστορική, γιατί το παρελθόν μόνο τώρα μπορεί να πραγματοποιηθεί. Η ανάμνηση ως εικόνα δεν ανήκει σε συγκεκριμένο χρόνο, αλλά διαβάζεται μια συγκεκριμένη στιγμή.
Αν δεν αναγνωριστεί, εξαφανίζεται μαζί με το ίχνος που την έφερε. Το γράμμα του παρελθόντος δεν θα έχει παραλειφθεί αν δεν το διαβάσει το παρόν. Κάθε «τώρα» είναι το τώρα της συγκεκριμένης αναγνωσιμότητας, φορτωμένο με χρόνο. Ετσι σώζεται το παρελθόν, αλλά αυτό είναι ένα παρελθόν που δεν υπήρξε. Η ιστορική γνώση είναι να διαβάζεις ό,τι δεν γράφτηκε ποτέ.
Ας θυμηθούμε τους Αθηναίους δημοκράτες. Οταν μια μέρα διαγραφεί και το ημερολόγιο πηγαίνει από την Πρώτη στην Τρίτη, η απουσία δεν αφήνει να ξεχαστεί το κακό. Ο συνδυασμός του νόμου και του όρκου συντηρεί την απουσία στην παρουσία, το κακό ως δύναμη του καλού. Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε με διάταγμα. Ο Φρόιντ μεταμόρφωσε την μνημονική τέχνη υποστηρίζοντας ότι δεν είναι το πέρασμα του χρόνου που οδηγεί στη λήθη αλλά τα εμπόδια που χτίζει το ασυνείδητο για να απωθήσει οδυνηρές αναμνήσεις.
Ως θεματοφύλακας της μνήμης, το ασυνείδητο επιλέγει τι μπορούμε να θυμόμαστε και κρύβει τα υπόλοιπα πίσω από μια οθόνη φαντασιώσεων και καταπραϋντικών αναμνήσεων. Αλλά το απωθημένο επιστρέφει ως σύμπτωμα ψυχικής διαταραχής. Αν η λήθη είναι η παρουσία χωρίς αυτοσυνειδησία, μια σκοτεινή επιφάνεια που κρύβει όσα έχουν απωθηθεί, η αμνηστία είναι παράδοξη γιατί τα ίχνη της διαγραμμένης μνήμης επιβιώνουν.
Θα μπορούσαμε να βρούμε στον συνδυασμό του ελληνικού χρόνου του μη μνησικακείν, «θυμηθείτε να ξεχνάτε ότι το τραύμα επιστρέφει» με τον χρόνο της λύτρωσης του παρελθόντος από λάμψεις αναγνώρισης, το ίχνος μιας διαφορετικής ανθρωπότητας που δεν θα καταστρέφει τον άνθρωπο και τον πλανήτη; Θα είναι μια ανθρωπότητα που με την πράξη της στο Τώρα λυτρώνει τα τραύματα του παρελθόντος, όπως ανοίγεται στο μέλλον.
Η Πρωτοχρονιά δεν είναι παρά το 2025 που αφήνοντας το πριν ανοίγει στο 2026. Αυτό που ήμασταν θα γίνουμε. Καλό 2026.
Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου
