Το 1859 διαρκούσε η παρατεινόμενη περίοδος ανασύστασης του κράτους. Tρεις δεκαετίες μετά την ανάκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας από το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (1830) και τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (1832). Πέντε χρόνια νωρίτερα (1854) οι λαϊκές εξεγέρσεις στη Θεσσαλία, την Ηπειρο και τη Μακεδονία είχαν αίτημα την επέκταση των συνόρων. Τα Επτάνησα επανήλθαν στην κυριότητα της Ελλάδας πέντε χρόνια αργότερα (1864), τα Δωδεκάνησα ακόμη τελούσαν υπό τουρκική κατοχή, ενώ αργούσε η ελληνική ανάκτησή τους (1947) μέσω της ιταλοκρατίας από το 1912.
Ο Βαυαρός βασιλιάς Οθωνας; Παρών, τρία χρόνια πριν κηρυχθεί έκπτωτος. Χρήσιμο είναι, επειδή περιέχει το δικό του επεξηγηματικό σχόλιο, να γνωρίζουμε το κοινωνικό πλαίσιο της 15ης Νοεμβρίου του 1859, ημέρας διεξαγωγής των Α’ Ζάππειων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, καθοριζόμενων με τον αδόκιμο τίτλο «Α’ Ζάππεια Ολυμπιάδα». Οπου βέβαια Ολυμπιάδα είναι η τετραετία μεταξύ δύο διοργανώσεων, αλλά ακόμη και σήμερα ακούγεται, ακόμη και από δημοσιογράφους, αντί του κανονικού τίτλου Ολυμπιακοί Αγώνες. Μικρό το κακό… Τα προβλήματα-αδιέξοδα της εποχής ήταν πιο σημαντικά…
Η αρχική ιδέα της αναβίωσης των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων, σαν σήμερα στην πλατεία Λουδοβίκου της Αθήνας (σημερινή πλατεία Κοτζιά), εκφράστηκε από τον Φαναριώτη πεζογράφο και θεατρικό συγγραφέα Αλέξανδρο Σούτσο. Αρεσε στον Ευάγγελο Ζάππα, αγωνιστή του ‘21 -στο πλευρό κυρίως του Μάρκου Μπότσαρη- και πλέον κάτοχου μεγάλης οικονομικής ισχύος ως αποτελέσματος του περάσματός του από τη Ρουμανία. Ηχούσε μεγαλοϊδεατισμός η αναβίωση του αρχαίου αθλητικού κάλλους με επιχείρημα την ανάγκη ανασύνταξης μιας τεμαχισμένης πατρίδας; Ισως, αλλά η ανάγκη υπόμνησης της αληθινής Ελλάδας ύστερα από 400 χρόνια σκλαβιάς επίσης ηχούσε ως πειστική απάντηση στην ίδια προοπτική…
Ο υπουργός Εξωτερικών και λογοτέχνης Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής αντέδρασε: «Το πνεύμα της εποχής είναι διαφορετικό από εκείνο της αρχαιότητος. Οι κρατικές οντότητες της εποχής μας συναγωνίζονται στο εμπόριο και στη βιομηχανία. Οχι στους αγωνιστικούς χώρους» και αντιπρότεινε: «Προτείνω, παρόντων και αθλητικών αγώνων τέλεση διοργάνωσης με μικτή σύνθεση αλλά με κέντρο της την αγροτική και βιομηχανική πρόοδο. Να περιλαμβάνει έκθεση γεωργικών, βιομηχανικών ειδών, αλλά και αθλητικούς αγώνας για ψυχαγωγία των επισκεπτών. Να διοργανώνεται δε ανά τετραετία» (Eφημερίδα «Αιών», 6/7/1858).
Καταφατική ήταν η απάντηση του Ζάππα. «Την περί Ολυμπίων ιδέα συνέλαβον από το 1843, εποχήν του Συντάγματος», δήλωσε και πρόσφερε για τον ίδιο σκοπό στον Οθωνα ένα εκατομμύριο φράγκα (400.000 χρυσές λίρες) για την αναβίωση. Ο Οθωνας ρώτησε δημοσίως τον Ραγκαβή «τι παράδοξα αναφέρει ο Ζάππας;» και ο Ραγκαβής είχε απαντήσει: «Πρόκειται για αποτέλεσμα συναισθηματικής φόρτισης και όχι ωρίμου σκέψεως.
Παράδοξος και γελοία η πρότασίς του» (εφημερίδα «Αιών»). Στην ίδια εφημερίδα διαβάζουμε δύο ημέρες μετά (3/3/1858) την αντιπρόταση Ραγκαβή προς τον Ζάππα: «Αντί για αναβίωση των Αγώνων, με το ποσό αυτό να κτίσει κτίριο για τη φιλοξενία γεωργικών, βιομηχανικών εκθέσεων». Αυτό δηλαδή που χτίστηκε 30 χρόνια αργότερα και στέκει επιβλητικό ώς σήμερα, το Ζάππειο Μέγαρο.
Ανα τετραετία, εκτός βιομηχανικών και γεωργικών προϊόντων, «η διοργάνωσις των Ολυμπίων να περιλαμβάνει και αθλητικούς αγώνας». Το ίδιο κείμενο έγινε νόμος του κράτους στις 16 Αυγούστου 1858 και στελεχώθηκε «Επιτροπή Ολυμπίων». Τον ίδιο χρόνο εκδόθηκε βασιλικό διάταγμα καθιέρωσης διοργάνωσης με την επωνυμία «Ολύμπια».
Πού όμως; Η ανακαίνιση του Παναθηναϊκού Σταδίου με τα πενιχρά μέσα της εποχής δεν είχε ολοκληρωθεί κι έτσι ορίστηκε τόπος διεξαγωγής η πλατεία Λουδοβίκου στην Αθήνα.
Οργανωμένος αθλητισμός δεν υπήρχε, άρα ούτε και επίσημοι αθλητές… Εργάτες, αγρότες και υπάλληλοι κλήθηκαν, λοιπόν, να αγωνιστούν όπως επίσης διαβάζουμε στον Τύπο της εποχής. Παρόντων του Οθωνα, «πολιτικών και στρατιωτικών προσωπικοτήτων, καθώς και δημοσίων λειτουργών» σε -διπλανό από την έκθεση προϊόντων- χώρο της πλατείας άρχισαν σαν σήμερα (15/11/1859, ημέρα Κυριακή τότε) οι αγώνες.
Συνωστισμός! Οι πολίτες έσπευσαν, η ανάγκη συνύπαρξης σε οργανωμένη δράση έμοιαζε ζωογόνος για τη μέχρι προσφάτως σκλαβωμένη από τους Τούρκους ζωή!
Τα αγωνίσματα: στάδιο, δίαυλος, δόλιχος (δρόμος ημιαντοχής 4.800 μέτρων), δισκοβολία, ακοντισμός, ακοντισμός ευθυβολίας με στόχο κεφαλή ταύρου, άλμα απλούν, άλμα υπέρ τα εσκαμμένα (πάνω από τάφρο), αρχή με τρέξιμο, ακόντιο και τέλος με ιστό.
Υπήρξαν και αθλήματα αυτοσχεδιασμού: «Χαριτωμένες παιδιές» χαρακτηρίστηκαν από τις λιγοστές εφημερίδες της εποχής ο «ασκωλιασμός», είδος ακροβασίας με το ένα πόδι πάνω σε φουσκωμένο, αλειμμένο με λάδι ασκό (!), και η «αναρρίχησης επί στεφάνου»(!).
Ευνόητη ήταν η απουσία οργάνωσης και τα ευτράπελα ήταν αναρίθμητα: Αστυνομικός, υπεύθυνος για την τήρηση της τάξης, άφησε τη θέση του και κατέβηκε με τη στολή στον αγωνιστικό χώρο «για δρόμο αντοχής». Ζητιάνος παρίστανε τον τυφλό, αλλά μετείχε κανονικά στα άλματα.
Η διοργάνωση απέτυχε… Ο συνωστισμός προκάλεσε «διαμαρτυρία θεατών, αμηχανία διοργανωτών», ήταν αρνητικά τα σχόλια στα δημοσιεύματα της εποχής.
«Ανεπιτυχής και ανεπίκαιρη διοργάνωση, ασυμβίβαστη με τις κοινωνικές προτεραιότητες», διαβάζουμε επίσης στην εφημερίδα «Αιών» της 18ης Νοεμβρίου 1859.
Σημειωτέον, έλαβαν μέρος και Ελληνες του εξωτερικού. Επαθλα για τους νικητές ήταν ένα κλαδί ελιάς, αλλά και χρηματικό ποσό. Ακαθόριστο, όπως και οι συνθήκες διεξαγωγής…
Οι αγώνες γνωστοποιήθηκαν και στο εξωτερικό. Από την Αγγλία, ο ελληνολάτρης δρ Ουίλιαμ Πένι Μπρουκς αθλοθέτησε «βραβείον ευγενούς γενναιότητος», ένα από τα κίνητρα του Ζάππα…
