Από την πειθαρχική εξουσία στον «εσωτερικευμένο» έλεγχο

Ο Νοτιοκορεάτης φιλόσοφος Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, που ζει στη Γερμανία, μας πάει ένα βήμα παραπέρα για να κατανοήσουμε καλύτερα τη νεοφιλελεύθερη συνθήκη μέσα στην οποία λειτουργούμε ως πολίτες. Επηρεασμένος ο Χαν από τον Μισέλ Φουκό και κυρίως από το έργο του «Η γέννηση της βιοπολιτικής» (1978-1979), εκεί δηλαδή όπου ο Φουκό περιέγραφε χωρίς να υποστηρίζει τη θέση του νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος (νεοφιλελευθερισμός) επέβαλε μια νέα ιστορική μετατόπιση στον τρόπο λειτουργίας της εξουσίας όπου ο πολίτης οφείλει να γίνεται «στρατηγικός χειριστής» (κατά την έκφραση και του κοινωνικού ψυχολόγου Κένεθ Τζ. Γκέργκεν) του εαυτού του, σ’ αυτό ακριβώς το σημείο καταθέτει την προβληματική του ο Χαν.

Τι μας έλεγε ο Φουκό; Οτι σύμφωνα με τον κλασικό φιλελευθερισμό οι πολίτες ήταν κυρίως εργαζόμενοι που πουλούσαν την εργασία τους και έτσι επαναπροσδιόριζαν το ανθρώπινο κεφάλαιό τους. Ομως με τους Γερμανούς ορντολιμπεραλιστές και τη Σχολή του Σικάγου κάθε πολίτης μπορούσε να επενδύει στον εαυτό του, να διαχειρίζεται τους κινδύνους του, να βελτιστοποιεί τις δεξιότητές του και να αντιμετωπίζει τη ζωή του ως χαρτοφυλάκιο. Η εκπαίδευση, η υγεία, οι σχέσεις, η προσωπικότητα, η ευτυχία μπορούν να γίνουν οικονομικά περιουσιακά στοιχεία. O πολίτης δεν είναι πλέον ένας απλός εργάτης, αλλά ένας επιχειρηματίας του εαυτού του, ένα προσωπικό κεφάλαιο που διατίθεται και αυτομανατζάρεται.

Ο νεοφιλελευθερισμός αλλάζει τις μεθόδους καταστολής και τους απαγορευτικούς νόμους, διαμορφώνοντας τρόπους με τους οποίους οι πολίτες θα εσωτερικεύουν τη λογική της αγοράς και θα αυτοπειθαρχούνται, χωρίς άμεσο καταναγκασμό. Καλούνται να αυτοβελτιώνονται διαρκώς ώστε να διασφαλίζουν τη δυναμική της παραγωγικότητάς τους και να αναλαμβάνουν την προσωπική τους ευθύνη σε προβλήματα όπως η ανεργία, η φτώχεια, η επαγγελματική αποκατάσταση.

Ο Φουκό όλο αυτό το θεωρούσε επικίνδυνο, επειδή οι κοινωνικοί κίνδυνοι μετατρέπονται σε ατομικές αποτυχίες, η αλληλεγγύη εξαφανίζεται και η ζωή «οικονομικοποιείται», μετατρέπεται σε οικονομικό έργο. Ενώ η ελευθερία φαίνεται να επεκτείνεται στο «είσαι ελεύθερος όταν επιλέγεις», ωστόσο αυτή «η ελευθερία δομείται από την ορθολογικότητα της αγοράς» (Μ. Φουκό). Ο Χέρμπερτ Μαρκούζε μάς είχε προειδοποιήσει ότι η εκδοχή της ελευθερίας ως δυνατότητα επιλογών μετατρέπεται σε πανίσχυρο εργαλείο εξουσίας. Εν ολίγοις θα λέγαμε ότι το νεοφιλελεύθερο σύνθημα «γίνε επιχειρηματίας του εαυτού σου» σημαίνει ότι τα σύγχρονα υποκείμενα είναι εκπαιδευμένα να αντιμετωπίζουν τη ζωή τους ως επιχειρήσεις, οι οποίες διέπονται από την αποτελεσματικότητα, τον ανταγωνισμό και την απόδοση της προσωπικής επένδυσης.

Ο Χαν βλέπει τον νεοφιλελευθερισμό ως καθεστώς ψυχολογικής κυριαρχίας. O νεοφιλελευθερισμός, μας λέει ο Χαν, αποτελεί μια μορφή ψυχοπολιτικής, η οποία αποτελεί τη σύγχρονη μορφή εξουσίας που λειτουργεί όχι καταπιέζοντας τους ανθρώπους από έξω, αλλά διαμορφώνοντας την εσωτερική τους ζωή (τις σκέψεις, τις επιθυμίες, τα συναισθήματα και την αυτογνωσία τους) ελέγχοντάς τους έτσι οικειοθελώς. Αντικαθιστά την πειθαρχική εξουσία (όπως την περιέγραφε ο Φουκό) με μια πιο ανεπαίσθητη, εσωτερικευμένη μορφή ελέγχου που ταιριάζει στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Αν η πειθαρχική εξουσία λειτουργούσε μέσω της απαγόρευσης, της επιτήρησης και της τιμωρίας (με εκείνο το «δεν πρέπει»), η ψυχοπολιτική εξουσία λειτουργεί μέσω κινήτρων, ελευθερίας και αυτοβελτιστοποίησης (όπως το πρόταγμα: «μπορείς» και «οφείλεις να βελτιώσεις τον εαυτό σου»). Ωστόσο, αν και οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ενεργούν ελεύθερα, οι επιλογές τους καθοδηγούνται από συστήματα που βελτιστοποιούν την παραγωγικότητα και τη συμμόρφωση με αποτέλεσμα η ελευθερία να γίνεται εργαλείο κυριαρχίας. Και η αυτοεκμετάλλευση να αντικαθιστά την εξωτερική εκμετάλλευση, ενώ τα άτομα να γίνονται κατ’ επίφαση αφέντες και καθ’ ολοκληρίαν σκλάβοι.

* Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας