Ακόμα θυμάμαι στα φοιτητικά μου χρόνια στην Ελλάδα, λίγο πριν φύγω για σπουδές κινηματογράφου στη Γαλλία, την κλασική απορία φίλων και συμφοιτητών μου όταν εκδήλωνα την αγάπη μου για το Φανταστικό. «Μα πως εσύ, ένας σοβαρός και προοδευτικός άνθρωπος, ασχολείσαι με ένα είδος παρακμιακό και ακατανόητο;»
Ποτέ δεν θα μπορούσα να φανταστώ, παρότι λάτρης του Φανταστικού, ότι μετά από τόσα χρόνια θα ερχόταν καιρός που σε αυτόν τον ίδιο πανεπιστημιακό χώρο ο κινηματογραφικός τομέας του Πολιτιστικού Ομίλου Φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών θα οργάνωνε σεμινάρια για το Φανταστικό στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, επικεντρωμένα στον λαογραφικό τρόμο! Και μάλιστα στην αγαπημένη αίθουσα του κινηματογράφου Ιρις, που διατηρεί τον αέρα και τη γοητεία μιας παράδοσης πέρα από τον χώρο και τον χρόνο. Πόσες ταινίες μικρών ελληνικών παραγωγών έχω δει εκεί!
Με χαρά και συγκίνηση παραβρέθηκα σε εκδηλώσεις του εκπαιδευτικού σεμιναρίου «Ο λαογραφικός τρόμος στον κινηματογράφο», που διαρκεί ήδη τρία χρόνια και συνεχίζεται πάντα με μεγάλη επιτυχία. Γνώρισα τον εμπνευστή και εισηγητή των σεμιναρίων, τον Δημήτρη Λογοθέτη, και την πολύτιμη συνεργάτιδά του στο εξαιρετικό αυτό σεμινάριο, την κριτικό κινηματογράφου Βαρβάρα Κοντονή. Ο ίδιος είναι υποψήφιος διδάκτορας κλασικής αρχαιολογίας αλλά και ιδανικός μεταφραστής λογοτεχνικών βιβλίων με σχετικά θέματα. (Αναφέρω την εντυπωσιακή συλλογή διηγημάτων του Αλτζερνον Μπλάκγουντ «Τζον Σάιλενς. Αρχαίες μαγείες και άλλες απόκρυφες υποθέσεις» που μετέφρασε και επιμελήθηκε στις Εκδόσεις Στοχαστής.)
Σε μια ατμόσφαιρα μιας χαμένης στο παρελθόν εποχής, εικόνες από ταινίες με θέμα τον λαογραφικό τρόμο και τη σύνδεσή του με την πραγματικότητα κάθε χώρας (Ισλανδία, Λατινική Αμερική, Ιαπωνία, Ελλάδα, κ.ά.) μας μαγεύουν, αλλά και μας στοιχειώνουν, με τη δύναμη και την αλήθεια τους. Μύθοι, θρύλοι, λαϊκές δοξασίες, όλα είναι στενά δεμένα με τον ψυχισμό ενός λαού και τον τρόμο που γεννά το συλλογικό ασυνείδητο.
Αυτός ο τρόμος και η φρίκη, που ο Φρόιντ ονομάζει «ανοίκειο» στην ομώνυμη μελέτη του, δημιουργούνται όταν καταλύεται το όριο μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας. Σχετίζεται με τον θάνατο, την επάνοδο των θανόντων με τη μορφή πνευμάτων ή φαντασμάτων. Κι αν εμείς, οι ορθολογιστές τού σήμερα, μπορεί να επηρεαζόμαστε κάποιες φορές έστω και στιγμιαία από τέτοιες αντιλήψεις, είναι επειδή, αν και τις έχουμε ξεπεράσει, υπάρχουν ακόμα μέσα μας και αναδύονται όταν συμβεί κάτι στη ζωή μας που μοιάζει να τις επιβεβαιώνει.
Ετσι λειτουργεί το Φανταστικό, ως είδος που εκφράζει μια κρίση (την αντίθεση ορθολογικού και ανορθολογικού) σε περιόδους κρίσεων. Με τη μάσκα των «φανταστικών» αντιθέσεων των ιστοριών του, βγάζει στο φως τις πραγματικές αντιθέσεις της εποχής του, αντανακλώντας τους φόβους και τη γενικευμένη ανησυχία σε τέτοιες περιόδους. Διαχρονικό και βαθιά υπαρξιακό, το Φανταστικό, με τον δικό του μοναδικό τρόπο, αποκαλύπτει τις σκοτεινές πλευρές του ατομικού και του συλλογικού ασυνείδητου στη σύγκρουσή τους με την κοινωνική πραγματικότητα.
*Σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA New York College, Athens, University of Greenwich, UK
