ΑΝΑΛΥΣΗ*
Την Πέμπτη η περιοχή της νεκράς ζώνης, δίπλα στο παρατημένο στον χρόνο αεροδρόμιο Λευκωσίας, τράβηξε για λίγο τα φώτα του διεθνούς ενδιαφέροντος. Το Κυπριακό μπήκε σε μια φάση κινητικότητας. Ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης συναντήθηκε για πρώτη φορά με τον νεοεκλεγέντα ηγέτη της τουρκοκυπριακής κοινότητας, Τουφάν Ερχιουρμάν, και συμφώνησαν να πυκνώσουν τις επαφές τους και την προετοιμασία για την άτυπη διευρυμένη συνάντηση (Πενταμερή) υπό τον ΟΗΕ. Στην περιοχή αεροδρομίου τούς υποδέχθηκε ο αντιπρόσωπος του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, Χασίμ Ντιάν, ακόμα ένας νεοφερμένος στο Κυπριακό αξιωματούχος, αλλά και στενός φίλος του Αντόνιο Γκουτέρες. Ο Χριστοδουλίδης και ο Ερχιουρμάν αντάλλαξαν απόψεις σε «εγκάρδιο» κλίμα για περίπου μία ώρα και 30 λεπτά. Παρούσα μέσω τηλεδιάσκεψης ήταν επίσης η προσωπική απεσταλμένη του γενικού γραμματέα, Μαρία Ανχελα Ολγκίν, που θα έρθει σύντομα στο νησί.
Κλειδί
Χωρίς αμφιβολία η συνάντηση αυτή αναπτερώνει τις χαμένες ελπίδες, αλλά όλα θα γίνονται πλέον πολύ διαφορετικά από το παρελθόν. Ο ΟΗΕ κρατά το κλειδί της διαδικασίας και ελέγχει τον χρόνο, αξιολογώντας ωμά ρητές δεσμεύσεις, όχι γενικολογίες. Οσο θα είναι στο τιμόνι ο Αντόνιο Γκουτέρες, μέχρι το τέλος του 2026, αυτός θα κρίνει πότε και με ποιον τρόπο θα συγκαλέσει πλήρους κλίμακας διαπραγματεύσεις. Μετά το αδιέξοδο 8 ετών, κανείς διεθνώς δεν θα επενδύσει στις «κυπριακής ιδιοκτησίας» συνομιλίες που χρονολογούνται από το 2008. Δεν πρόκειται να ξαναγίνουν ατέρμονες συνομιλίες, το ζητούμενο είναι «διαπραγματεύσεις προσανατολισμένες στο αποτέλεσμα», όπως επανειλημμένα απαιτεί ο ΟΗΕ.
Αυτό που επίσης πρέπει να αλλάξει αφορά το κλίμα των συνομιλιών, που σήμερα – διαπιστωμένα από τον ΟΗΕ, αλλά και από την Ευρωπαϊκή Ενωση- είναι το χειρότερο δυνατό: πλήρης καχυποψία μεταξύ ηγετών, αποξένωση των δύο Κοινοτήτων. Η Κύπρος στα μάτια ενός αμερόληπτου παρατηρητή μοιάζει παγιδευμένη στο παρελθόν της και οι ηγέτες της δεν σκέφτονται το μέλλον, έγραψε πριν από έναν χρόνο η Μαρία Ανχελα Ολγκίν. Με βάση αυτά, η ανανεωμένη προσπάθεια που θα καταβάλει ο ΟΗΕ μπορεί να πάρει χρόνο να ωριμάσει σε ό,τι αφορά την ουσία του Κυπριακού, αλλά θα πρέπει να γίνουν πολλά επί του εδάφους για να χτιστεί εμπιστοσύνη. Η εφαρμογή μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης τίθεται, λοιπόν, επί τάπητος.
Με τη λιτή ανακοίνωσή του ο ΟΗΕ κατέγραψε την ετοιμότητα Χριστοδουλίδη – Ερχιουρμάν «να εργαστούν προς την κατεύθυνση της επόμενης διευρυμένης συνάντησης» και να «εξερευνήσουν και άλλες ευκαιρίες για κοινές συναντήσεις». Αυτό σημαίνει ότι θα προχωρούν και στα δύο επίπεδα, της ουσίας και των ΜΟΕ.
Προετοιμασία
Πόσο προετοιμασμένοι πήγαν την Πέμπτη οι δύο Κύπριοι ηγέτες;
Επιστρέφοντας από το αεροδρόμιο Λευκωσίας, ο Χριστοδουλίδης εμφανίστηκε ικανοποιημένος γιατί «μπαίνουμε σε μια διαδικασία με στόχο το βασικό ζητούμενο, που είναι η επανέναρξη των συνομιλιών από εκεί που έμειναν στο Κραν Μοντανά». Με τον τρόπο αυτό έδειξε την προτίμησή του στο γνωστό μοντέλο συνομιλιών, με τους δύο ηγέτες να συναντώνται στην Κύπρο, τους διαπραγματευτές να προετοιμάζουν το έδαφος και την προοπτική να εξελιχθεί η διαδικασία σε πλήρους κλίμακας διαπραγμάτευση. Δεν μίλησε συγκεκριμένα, «δεν διαπραγματευόμαστε δημοσίως», είπε.
Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης, όμως, φαίνεται να προσεγγίζει διαφορετικά τη νέα φάση του Κυπριακού. Η πρώτη συνάντηση με τον Χριστοδουλίδη έγινε μεν σε εγκάρδιο κλίμα, αλλά ήταν δομημένη, κρατήθηκαν πρακτικά και έγινε παρουσία των εκπροσώπων του ΟΗΕ. Σε αυτήν ο Ερχιουρμάν κατέθεσε γραπτώς συγκεκριμένες προτάσεις: πρώτον για τη μεθοδολογία της διαπραγμάτευσης επί της ουσίας και δεύτερον για τη δημιουργία «θετικής ατμόσφαιρας» για τη διεξαγωγή των συνομιλιών. Παρέθεσε επίσης δημοσιογραφική διάσκεψη -όχι δηλώσεις στο πόδι- για να ενημερώσει επ’ αυτών την κοινή γνώμη, έχοντας νωπή εντολή για το Κυπριακό.
Μεθοδολογία
Η Μαρία Ανχελα Ολγκίν επιστρέφει στην Κύπρο τον Δεκέμβριο για να εμβαθύνει στα φλέγοντα. Ο Χριστοδουλίδης προτάσσει συνομιλίες επί της ουσίας, αλλά με την αναφορά του «επανεκκίνηση από το Κραν Μοντανά» δεν διευκρινίζει δημόσια τι τον δεσμεύει από όσα έτυχαν διαπραγμάτευσης (συγκλίσεις – πλαίσιο Γκουτέρες). Ισως θεωρεί ότι είναι μέρος της διαπραγμάτευσης. Τώρα, όμως, ο Ερχιουρμάν εισηγείται ρητώς ενώπιον του ΟΗΕ αποδοχή συγκλίσεων – μη άνοιγμα κεφαλαίων ή θεμάτων που έχουν συμφωνηθεί και συνοδεύονται από λεπτομερείς συγκλίσεις. Επιπρόσθετα, συνδέει το ζήτημα αυτό με τη ρητή αποδοχή από μέρους του Χριστοδουλίδη της πολιτικής ισότητας. Αναπόφευκτα, αυτά θα προκαλέσουν εντατικές παρασκηνιακές διαβουλεύσεις, προτού αχθούν σε επίπεδο άτυπης πενταμερούς. Δεν θα προσκρούουν, όμως, σε άτεγκτες θέσεις που είχε προηγουμένως ο Τατάρ και έβγαζαν τον Χριστοδουλίδη από τη δύσκολη θέση.
Συναφές και επίμαχο θα είναι το δίλημμα που θα προκύψει για τον ΟΗΕ αν αποφασίσει να προχωρήσει σε πλήρους κλίμακας διαπραγματεύσεις: θα είναι ανοιχτού τέλους ή θα έχουν συγκεκριμένο χρονικό όριο; Ο Ερχιουρμάν φαίνεται πιο προετοιμασμένος, καθώς προσεγγίζει το ζήτημα στη λογική Γκουτέρες «όχι ατέρμονες συνομιλίες». Ο Χριστοδουλίδης δεν έλαβε δημόσια θέση, αλλά έβαλε τον διπλωμάτη και διαπραγματευτή Μενέλαο Μενελάου να επαναλάβει (Ράδιο Πολίτης, 17/11) την πάγια αντίθεση: «εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα», στο παρελθόν δεν λειτούργησε παραγωγικά, γι’ αυτό «σταδιακή πρόοδος» και «βήματα προς τα εμπρός». Ο Ερχιουρμάν δηλώνει έτοιμος να μπει σε πλήρη διαπραγμάτευση, αλλά ερωτά από τώρα -και θέλει δέσμευση- τι θα γίνει με το καθεστώς της Τουρκοκυπριακής Κοινότητας σε περίπτωση που αποτύχει η προσπάθεια εξ υπαιτιότητας της ελληνοκυπριακής ηγεσίας. Η Τουρκία επίσης συνδέει τη δική της δέσμευση σε πακέτο λύσης -περιλαμβανομένων και των θεμάτων ασφάλειας και εγγυήσεων- με μια ρήτρα εξόδου της Τουρκοκυπριακής Κοινότητας από τη διεθνή απομόνωση και μη επιστροφή της στην παρούσα κατάσταση.
Αλλαγή κλίματος
Ο Χριστοδουλίδης απέφυγε να σχολιάσει δημοσίως τις προτάσεις του Ερχιουρμάν για τη δημιουργία θετικού κλίματος. Ωστόσο, είναι βέβαιο ότι θα αναγκαστεί να εμπλακεί, αφού ο Γκουτέρες καθόρισε ατζέντα και κατ’ οίκον εργασία στους Κύπριους ηγέτες: άνοιγμα 4 νέων οδοφραγμάτων και φωτοβολταϊκό πάρκο στη νεκρά ζώνη. Ο Ερχιουρμάν, κατά την πρώτη συνάντηση, έθεσε επιπρόσθετα μια σειρά από συγκεκριμένα ζητήματα που αφορούν κυρίως την καθημερινότητα των Τουρκοκυπρίων, αλλά δεν έλαβε άμεση απάντηση από τον Χριστοδουλίδη. Εθεσε 10 σημεία, τα πλείστα των οποίων αφορούν την ανώμαλη καθημερινότητα λόγω της διαίρεσης: αποσυμφόρηση σημείων διέλευσης, άνοιγμα νέων λωρίδων, παιδιά μικτών γάμων Τουρκοκυπρίων, εμπόριο πράσινης γραμμής, εμπόριο χαλλουμιού.
Γι’ αυτά, ο Χριστοδουλίδης -προηγουμένως και ο Αναστασιάδης- έδειξε ελάχιστο ενδιαφέρον και οι υπηρεσίες είχαν εντολή να λειτουργούν παρελκυστικά. Το αποτέλεσμα σήμερα είναι να σωρεύσουν όχι μόνο τη δυσαρέσκεια των Τουρκοκυπρίων, αλλά και την αντίδραση του ΟΗΕ (εκθέσεις Γκουτέρες) και της Ε.Ε., που εκλαμβάνουν ως αντιφατική και ακατανόητη τη συμπεριφορά της κυβέρνησης.
Βγαίνοντας από τη λογική Τατάρ, ο Ερχιουρμάν φαίνεται να έχει πρόθεση να απευθυνθεί πολύ έντονα και προς την πλευρά των Βρυξελλών. Απαιτεί στενές σχέσεις της Τουρκοκυπριακής Κοινότητας με την Ε.Ε., χωρίς τα εμπόδια που βάζει το κράτος-μέλος. Εξ ου και η θέση του για επανασύσταση της ad hoc Μικτής Τεχνικής Επιτροπής για την εναρμόνιση της Τουρκοκυπριακής Κοινότητας με την Ε.Ε. Την επιτροπή αυτή κατάργησε μονομερώς ο Αναστασιάδης την επόμενη ημέρα από το Κραν Μοντανά, δίνοντας σχετικές εντολές στον τότε διαπραγματευτή Ανδρέα Μαυρογιάννη. Τώρα το ζήτημα θα τεθεί στον απεσταλμένο της Ε.Ε., Γιοχάνες Χαν, τον οποίο πρόθυμα θέλει να συναντήσει ο Ερχιουρμάν.
*Το άρθρο αναδημοσιεύεται στην εφημερίδα «Πολίτης» της Κύπρου
