Σε υψόμετρο περίπου 4.800 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, το Σέρο Ρίκο υψώνεται πάνω από την πόλη Ποτοσί, στα νότια υψίπεδα της Βολιβίας. Διάσημο για τα τεράστια αποθέματα ασημιού του, το Σέρο Ρίκο -του οποίου το όνομα σημαίνει «πλούσιο βουνό» στα ισπανικά- σχεδόν μόνο του χρηματοδότησε με ασήμι την Ισπανική Αυτοκρατορία.
Το 1656, ο συγγραφέας Αντόνιο ντε Λεόν Πινέλο ισχυρίστηκε ότι από το βουνό είχε εξαχθεί αρκετό ασήμι από αυτόχθονες και Αφρικανούς σκλάβους για να κατασκευαστεί μια γέφυρα από τη Βολιβία έως τη Μαδρίτη. Στο απόγειό του στις αρχές του 17ου αιώνα, το Ποτοσί ήταν μια από τις πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις του κόσμου, μεγαλύτερη ακόμη και από το Λονδίνο και το Μιλάνο.
Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, σήμερα το βουνό εξακολουθούν να εκμεταλλεύονται μεταλλεργάτες που συνδέονται με 54 συνεταιρισμούς, για ψευδάργυρο, μόλυβδο, κασσίτερο και ασήμι και συνεχίζει να τροφοδοτεί την οικονομία της πόλης.
Γεμάτο πλέον με σήραγγες μετά από σχεδόν 500 χρόνια άτυπης εξόρυξης, το άνω μέρος του βουνού βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης, απειλώντας τις περίπου 180 οικογένειες που ζουν στο βουνό και τους σχεδόν 10.000 μεταλλεργάτες, η πλειονότητα των οποίων είναι αυτόχθονες Κέτσουα.
«Ολα τα σπίτια είναι ραγισμένα επειδή όλα βυθίζονται», δήλωσε στον ιστότοπο Mongabay η 34χρονη Σίλβια Μαμάνο Αρμίγιο, η οποία ζει στο βουνό με τα τρία μικρά παιδιά της και εργάζεται ως φύλακας των σηράγγων του ορυχείου. «Κατά τη διάρκεια της περιόδου των βροχών, ολόκληρη αυτή η περιοχή μπορεί να καταρρεύσει», πρόσθεσε, δείχνοντας τις ρωγμές στους πλίθινους τοίχους αρκετών σπιτιών κοντά στο δικό της. «Τόσες πολλές οικογένειες θα μπορούσαν να πεθάνουν».
Οι αιώνες εξόρυξης στο Σέρο Ρίκο, από την ίδρυση της πόλης ως ισπανικού αποικιακού φυλακίου το 1545, έχουν στοιχίσει τη ζωή σε πιθανώς 8 εκατομμύρια μεταλλεργάτες, σύμφωνα με ιστορικές εκτιμήσεις. Αλλά τα τελευταία χρόνια, οι καταρρεύσεις έχουν γίνει πιο συχνές και σοβαρές, τροφοδοτούμενες από τις αυξανόμενες τιμές των ορυκτών, τις νέες τεχνικές εξόρυξης και την αστάθεια ενός χιλιοσκαμμένου βουνού. Το 2010, μια μεγάλη κατάρρευση κοντά στην κορυφή του βουνού ήταν η πρώτη από πολλές. Το 2014, η UNESCO πρόσθεσε το Σέρο Ρίκο και το Ποτοσί στον κατάλογο των απειλούμενων Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς, επικαλούμενη τον κίνδυνο που προκαλούν στην περιοχή οι «συνεχείς και ανεξέλεγκτες εξορυκτικές δραστηριότητες».
Οσον αφορά το βουνό, είναι δύσκολο να υπολογιστεί με ακρίβεια πόσο ψηλό είναι. Αυτή τη στιγμή, υπολογίζεται ότι βρίσκεται περίπου στα 4.753 μέτρα, σχεδόν 250 μέτρα χαμηλότερα από το εκτιμώμενο αρχικό του ύψος πριν από την έναρξη της ισπανικής εξόρυξης τον 16ο αιώνα. «Πιθανότατα θα καταρρεύσει άλλα 10 ή 20 μέτρα», δήλωσε στο Mongabay ο Φρέντο Λάνος, μηχανικός μεταλλείων και μέλος της τεχνικής επιτροπής για τη διατήρηση του Σέρο Ρίκο. «Θα καταλήξει σαν ένας κομμένος κώνος», πρόσθεσε.
Ως αποτέλεσμα των μοναδικών κοιτασμάτων του και της βάναυσης εκμετάλλευσης της εργασίας των σκλάβων από τους Ισπανούς αποικιοκράτες, ο πλούτος από το βουνό ήταν το κλειδί για την προώθηση του παγκόσμιου καπιταλισμού. «Ο πλούτος από το Σέρο Ρίκο δημιούργησε την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας», λέει ο Λάνος. «Κατά την αποικιακή εποχή, τα κέρδη πήγαιναν στην Ευρώπη μέσω Ισπανίας και κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου ο κασσίτερός μας στήριζε την πολεμική προσπάθεια».
Αν και πλούσιο σε ορυκτά, το Ποτοσί είναι ένα από τα φτωχότερα διαμερίσματα της Βολιβίας. «Οι άνθρωποι έρχονταν στο Ποτοσί, πλούτιζαν και έφευγαν» και το κεφάλαιο που δεν έφυγε από τη χώρα πήγε σε γειτονικές πόλεις. Καθώς η εξόρυξη συνεχίζεται μετά από 480 χρόνια άτυπης εξόρυξης και έλλειψης επενδύσεων για τη διατήρηση του βουνού, το Σέρο Ρίκο διασχίζεται από αμέτρητες σήραγγες και γίνεται ολοένα και πιο ασταθές.
Τον Σεπτέμβριο, η κρατική εταιρεία εξόρυξης COMIBOL ανέφερε ότι περίπου 30.000 ανθρακωρύχοι εργάζονται αυτήν τη στιγμή στο βουνό, μια απότομη αύξηση από τους 20.000 που ανέφεραν οι αρχές εξόρυξης το 2024 και τους 12.000 το 2023. Ο Μάριο Κάρο, δημοσιογράφος από το Ποτοσί, δήλωσε στο Mongabay ότι οι αριθμοί που αναφέρει η COMIBOL είναι διογκωμένοι για να αυξήσουν την πολιτική δύναμη του τομέα της εξόρυξης και εκτίμησε τον πραγματικό αριθμό σε περίπου 10.000, αν και είπε ότι οι δραστηριότητες εξόρυξης στην πραγματικότητα αυξάνονται.
Η απότομη αύξηση της εξορυκτικής δραστηριότητας οφείλεται στις υψηλές τιμές των ορυκτών, με το ασήμι να διαπραγματεύεται σε σχεδόν ιστορικά υψηλά το 2025. Η αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση για ηλιακούς συλλέκτες, οι οποίοι βασίζονται στο ασήμι, και για ανεμογεννήτριες, οι οποίες απαιτούν ψευδάργυρο για την κατασκευή τους, έχει συμβάλει στις πρόσφατες αυξήσεις των τιμών.
Το παράδοξο είναι ότι αν και προβληματικές για τη διατήρηση του βουνού, οι καταρρεύσεις είναι ωφέλιμες για τους μεταλλευτικούς συνεταιρισμούς, καθώς εξυπηρετούν την ίδια λειτουργία με τον δυναμίτη. Κι αυτό, διότι εάν υπάρχει «φυσική» κατάρρευση, εξοικονομούν πολύ χρόνο, επειδή οι συνεταιρισμοί μπορούν να συλλέξουν απευθείας υλικό που έχει καταρρεύσει.
