Οι πόλεις είναι σημεία αναφοράς και τόποι όπου εδράζονται ατομικές και συλλογικές μνήμες. Κύτταρα κοινωνικής σύνδεσης και πολιτισμού. Αυτές οι πόλεις, μικρές μεγάλες, γιγάντιες, αντανακλούν τον ρυθμό του πλανήτη.
Οι σύγχρονες πόλεις αναπτύσσονται καθημερινά προσπαθώντας να απαντήσουν σε ένα βασικό ερώτημα: μπορεί αυτή η πυκνή κυψελοειδής σύνθεση να αντέξει τα όλο και πιο έντονα χτυπήματα της κλιματικής κρίσης; Κάποιοι αυτό το ονομάζουν πρόκληση. Πρόκειται όμως για την ανάγκη μας να αντιμετωπίσουμε την καθημερινότητά μας ενσωματώνοντας σ’ αυτήν ακόμη περισσότερο πράσινο, ακόμη λιγότερο ενεργοβόρα κτίρια, ακόμη περισσότερο φωτεινές, φιλικές σε μας και στο περιβάλλον υποδομές. Αυτά όλα τα ονομάζουν βιωσιμότητα. Εμείς ξέρουμε πως μόνο έτσι μπορούμε να ζήσουμε στις πόλεις που πολλές φορές τις νιώθουμε ν’ απλώνονται με τα πολύπλοκα δίκτυά τους σαν ιστοί αράχνης γύρω μας. Θέλουμε να ζήσουμε σε όμορφες πόλεις. Οχι αύριο, σήμερα.
Η Διεθνής Εκθεση Αρχιτεκτονικού Εργου της Βιέννης, που έγινε στη Θεσσαλονίκη, αρχικά στο δημαρχείο της πόλης και μετά στην Πολυτεχνική Σχολή του ΑΠΘ, έδωσε αφορμή για μια σύντομη διερεύνηση της «κοινωνικής κατοικίας». Ενός θεσμού στα σπάργανα που αντιμετωπίζεται προς το παρόν συγκυριακά, μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων κι όχι μιας κρατικής συνολικής μέριμνας.
«Η Διεθνής Εκθεση Αρχιτεκτονικού Εργου (Iinternationale Bauaustellung – IBA) της Βιέννης 2016-2022 αποτελεί μια συνολική θεώρηση για το τι σημαίνει “κοινωνική κατοίκηση στην πόλη” με τη ματιά και τη σκέψη στραμμένη στο μέλλον. Στο τέλος του 2022 τα αποτελέσματα της IBA της Βιέννης παρουσιάστηκαν σε μία ενιαία έκθεση με όλα τα έργα που υλοποιήθηκαν ή προγραμματίστηκαν στο πλαίσιό της. Βασικός στόχος της διοργάνωσης της “ΙΒΑ Βιέννης στη Θεσσαλονίκη” ήταν να εμπλουτιστεί η δημόσια συζήτηση για το πώς κατοικούμε και πώς θα κατοικούμε αύριο στις ελληνικές πόλεις και να ενεργοποιηθούν φορείς (δημόσιοι, ιδιωτικοί αλλά και του τρίτου τομέα) που άμεσα ή έμμεσα εμπλέκονται ή θα μπορούσαν να δράσουν για τη διάθεση κατοικίας. Αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα αλλά και σε όλη την Ευρώπη υπάρχει σοβαρό πρόβλημα στην πρόσβαση σε προσιτή κατοικία υψηλής ποιότητας για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού», λέει η καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ Χάρις Χριστοδούλου, μέλος της οργανωτικής επιτροπής της έκθεσης.
Στην έκθεση μπορούσε κανείς να δει χωρισμένη σε θεματικές ενότητες όλη την αποτύπωση του Στεγαστικού Θέματος του Wien Project. Για παράδειγμα η θεματική Housing First (Πρώτα η Στέγαση) αφορούσε την ανάπτυξη συλλογικού προβληματισμού και την ανάδειξη προτάσεων σύγχρονης αρχιτεκτονικής δόμησης για την εξασφάλιση προσιτής κατοικίας για όλο τον πληθυσμό της Βιέννης. Στην ενότητα του έργου Com22 plus ενσωματώθηκαν στις κατοικίες ενεργειακές λύσεις που συνδυάζουν τη γεωθερμία με τα φωτοβολταϊκά εξασφαλίζοντας θέρμανση και δροσισμό. Ακόμη παρουσιάστηκε και η αποτύπωση του πιλοτικού έργου «Biotope City Wienberg», που αποτελεί σημαντικό κομμάτι του project. Το έργο εφαρμόζει στην πυκνή αστική δόμηση –κύριο χαρακτηριστικό των μεγαλουπόλεων- εκτεταμένους χώρους πρασίνου τόσο σε οικοδομές όσο και σε δημόσιους χώρους.
«Οι απαρχές του μοντέλου κατοικίας στη Βιέννη ανάγονται στον 19ο αιώνα και παραμένουν άκρως επίκαιρες και στον 21ο αιώνα όπου η στεγαστική κρίση παγκοσμίως βαθαίνει. Πρόκειται για ένα τεράστιο ζήτημα που συζητείται σε όλο τον κόσμο» τόνισε η κ. Χριστοδούλου στη διάρκεια του διεθνούς επιστημονικού συμποσίου που διοργανώθηκε στο δημαρχείο Θεσσαλονίκης παράλληλα με την έκθεση. Κεντρικό θέμα του συμποσίου ήταν «Η νέα κοινωνική κατοίκηση – Μελλοντική Αστική Διαβίωση». Συνολικά η διοργάνωση στόχευε στη «δημόσια συνομιλία» μεταξύ Βιέννης και Θεσσαλονίκης, προκειμένου να αποτυπωθούν προτάσεις για την αξιοποίηση του κτιριακού αποθέματος και λύσεις για το στεγαστικό πρόβλημα.
Τοπική Αυτοδιοίκηση και κοινωνική στέγαση
Σημαντικές θεματικές ενότητες του συμποσίου ήταν το πολυπαραγοντικό ζήτημα της κατοικίας και ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, όπως και τα χρηματοδοτικά εργαλεία που μπορούν να προωθήσουν την κοινωνική και οικονομικά προσιτή κατοικία.
«Το μοντέλο της κοινωνικής στέγασης που προτείνουμε εδώ στη Θεσσαλονίκη με τη συμμετοχή πολλαπλών τοπικών δρώντων, περιλαμβάνει τη σύσταση και λειτουργία ενός Γραφείου Κοινωνικής Στέγασης από έναν μη κερδοσκοπικό φορέα μητροπολιτικής εμβέλειας όπως η Αναπτυξιακή Μείζονος Θεσσαλονίκης» τόνισε στο συμπόσιο ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ (Κεντρική Ενωση Δήμων και Κοινοτήτων Ελλάδας) Λάζαρος Κυρίζογλου.
Ο Φορέας Κοινωνικής Μίσθωσης της Αναπτυξιακής Μείζονος Θεσσαλονίκης έχει ήδη ανακαινίσει μέσω ευρωπαϊκού προγράμματος 20 διαμερίσματα και μέχρι τον Μάρτιο του 2026 στοχεύει να έχει ολοκληρώσει την ανακαίνιση 40 συνολικά. Μέσα στον Νοέμβριο μπαίνουν στα πρώτα πέντε διαμερίσματα οι ωφελούμενοι ενοικιαστές. Το μίσθωμα που δίνουν κυμαίνεται από 40%-70% λιγότερο από αυτό που ζητάει η αγορά. Τα ακίνητα δεσμεύονται με κοινωνικό μίσθωμα για 8 χρόνια με δυνατότητα ανανέωσης του συμβολαίου. Η κάθε ανακαίνιση διαμερίσματος στοιχίζει περίπου 13.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ και όπως εξηγούν οι υπεύθυνοι του έργου η τιμή είναι χαμηλή διότι έγινε ενιαίος διαγωνισμός για πολλά διαμερίσματα.
«Τα ακίνητα που εντάσσονται στο δίκτυο αποθέματος κοινωνικής στέγασης είναι του δημοσίου και ευρύτερου δημοσίου τομέα (ΝΠΔΔ, ΝΠΙΔ). Τα περισσότερα ήταν κλειστά για χρόνια για λόγους κυρίως που έχουν να κάνουν με τη διαχειριστική ικανότητα των ιδιοκτητών φορέων», εξήγησε αναφερόμενη στο θέμα αυτό η συντονίστρια προγραμμάτων κοινωνικής στέγασης, Meriç Özgünes.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι φορείς κοινωνικής μίσθωσης (υπάρχουν ανάλογες πρωτοβουλίες ήδη και σε άλλους δήμους της χώρας) είναι το ιδιοκτησιακό πολύπλοκο συχνά καθεστώς των ακινήτων αυτών, που απαιτεί πολύ συχνά γραφειοκρατικές διαδικασίες αποχαρακτηρισμών.
Ενα ακόμη σημαντικό θέμα που τέθηκε στη διάρκεια του συμποσίου ήταν αυτό της ενεργειακής αναβάθμισης των κτιρίων και επίτευξης της κλιματικής ουδετερότητας των πόλεων. Το ζήτημα αποτελεί μια κοινωνική και τεχνολογική πρόκληση, αφού η ανακαίνιση μιας κατοικίας έχει υψηλό κόστος, ιδιαίτερα στις παλαιές οικοδομές των αστικών κέντρων που αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του κτιριακού αποθέματος.
Εκ μέρους του Δήμου Ιωαννιτών μίλησε για το Δίκτυο Πόλεων Ελλάδας-Κύπρου για την κλιματική ουδετερότητα η Ελενα Σιόντη. Η κ. Σιόντη αλλά και ο κ. Νίκος Κομνηνός ως εκπρόσωπος του Δήμου Θεσσαλονίκης αναφέρθηκαν και στις προσπάθειες των 6 ελληνικών πόλεων που συμμετέχουν στο δίκτυο των 100 κλιματικά ουδέτερων πόλεων της Ευρώπης (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Καλαμάτα, Ιωάννινα, Τρίκαλα, Κοζάνη) να ενσωματώσουν νέες τεχνολογίες μείωσης του κόστους ενέργειας.
Δήμος Αιγάλεω, «Rock the Block»
Τις περισσότερες φορές όλες αυτές οι συζητήσεις και οι πρωτοβουλίες μένουν μακριά από την καθημερινότητα του πολίτη, επειδή έχουν έναν μακροπρόθεσμο ορίζοντα υλοποίησης.
Το ερώτημα που τίθεται πολύ συχνά είναι: «Πώς μπορώ άμεσα να βελτιώσω την καθημερινότητά μου;» Σε αυτό το ερώτημα που στην προκειμένη περίπτωση αφορά το κόστος ανακαίνισης μιας κατοικίας, ώστε να μειωθεί το κόστος και να βελτιωθεί η ποιότητα ενέργειας που καταναλώνει, απάντησε η αναπληρώτρια καθηγήτρια στην Πολυτεχνική Σχολή του ΑΠΘ, Κατερίνα Τσικουλιδάκη, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα «καλής πρακτικής» το ευρωπαϊκό έργο «Rock the Block» στο οποίο συμμετέχει:
«Υπάρχουν λύσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε λιγότερο ενεργοβόρα και περισσότερο φιλικά κτίρια. Το πρώτο βήμα είναι να θωρακιστεί το κτιριακό κέλυφος, π.χ. με θερμομόνωση εξωτερικών τοιχοποιιών, δώματος, δαπέδων επί αέρα, αλλαγή κουφωμάτων κ.ά. Η μείωση των ενεργειακών απαιτήσεων εξαρτάται άμεσα από την κατάσταση του κτιρίου, την παλαιότητά του, τις ενδεχόμενες παρεμβάσεις που έχουν ήδη γίνει. Με την ίδια λογική, το κόστος διαφοροποιείται σημαντικά ανάλογα με τις επεμβάσεις, το μέγεθος των επιφανειών που θα θωρακιστούν κτλ. Η θερμομονωτική προστασία των συμπαγών στοιχείων δεν είναι εν γένει ακριβή ή δύσκολη λύση. Σε κατασκευές της δεκαετίας του ’70 στη Θεσσαλονίκη, χωρίς θερμομονωτική προστασία, η θωράκιση του κελύφους (συμπαγή στοιχεία, κουφώματα) μπορεί να οδηγήσει σε μείωση των ενεργειακών απαιτήσεων έως και 70%».
Παράδειγμα οικονομικής προσιτής κατοικίας είναι το ευρωπαϊκό έργο Rock The Block στον Δήμο Αιγάλεω στην Αττική όπου συμμετέχουν πανεπιστήμια, ερευνητικοί φορείς και εταιρείες, έργο που στοχεύει στη λύση του προβλήματος της χαμηλής ποιότητας κατοικίας, των ανικανοποίητων στεγαστικών αναγκών και των ασθενών κοινωνικών δεσμών.
Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Rock the Block, ο Δήμος Αιγάλεω καλεί ιδιοκτήτες, ενοικιαστές και διαχειριστές πολυκατοικιών που βρίσκονται στα διοικητικά όρια του δήμου να συμμετάσχουν στο έργο. Οι εκπρόσωποι των πολυκατοικιών που θα συμμετάσχουν στο πιλοτικό αυτό πρόγραμμα θα υπογράψουν σχετική σύμβαση με τον δήμο, ο οποίος θα αναλάβει τη συνολική χρηματοδότηση και υλοποίηση των προτεινόμενων παρεμβάσεων. Οι ολοκληρωμένες παρεμβάσεις που θα πραγματοποιηθούν σε επιλεγμένες πολυκατοικίες θα είναι 100% επιδοτούμενες από το πρόγραμμα. Οι παροχές θα αφορούν παρεμβάσεις κτιριακές, ενεργειακές (π.χ πιστοποιητικά ενεργειακής απόδοσης) αλλά και δυνατότητα ανάληψης της διαχείρισης των προς ενοικίαση ακινήτων των πολυκατοικιών από το Γραφείο Στέγασης του Δήμου Αιγάλεω.
